1805 William Eaton seferi: ABD’nin ilk rejim değiştirme girişimi ve bir müttefikin ihaneti

William Eaton seferi, ABD tarihinde başka bir ülkenin hükümetini devirip tahta kendi adamını oturtmaya yönelik ilk girişimdir. 1805 baharında bir avuç Amerikalı, paralı askerlerle birlikte Trablus’un hükümdarını değiştirmek için Libya çölünde yüzlerce kilometre yürüdü. Sonra Washington, kendi getirdiği müttefiki basitçe yüzüstü bıraktı. Tanıdık senaryo mu? Hem de nasıl.

Bu konuyu uzun süre erteledim, çünkü açıkçası beni öfkelendiriyor. Bir damla suda olduğu gibi bütün Amerikan dış politikası bunda görülüyor: güzel vaatler, başkalarının elleri, ilke yerine para ve sonunda ihanet. Üstelik bütün bunlar, ABD’de neredeyse aziz sayılan Thomas Jefferson döneminde oldu.

William Eaton kimdi ve sefere neden ihtiyaç duydu

William Eaton eski bir ordu subayı ve ABD’nin Tunus konsolosuydu. Ayrıca hırslı, sert ve en hafif deyimiyle pek titiz olmayan biriydi. Birinci Berberi Savaşı sırasında Washington’a basit bir fikir sundu: hükümdarın kendisini değiştirmek mümkünken Trablus’u neden yıllarca abluka altında tutalım?

Mesele şu ki Paşa Yusuf Karamanlı vaktiyle ağabeyi Hamet’i saf dışı bırakarak iktidarı ele geçirmişti. Bu arada Hamet Mısır’da sürgünde yaşıyordu. Bu yüzden Eaton’ın planı şöyleydi: Hamet’i bulmak, ona bir ordu toplamak, Trablus’u almak ve «meşru» hükümdarı tahta oturtmak. Elbette Amerika’nın işine gelen, dolayısıyla itaatkâr bir hükümdarı.

Amerikan çıkarları için yabancı askerler

Bu «ordunun» bileşimine bakın. Örneğin içinde tam on Amerikalı vardı: Teğmen Presley O’Bannon komutasında yedi deniz piyadesi ve üç denizci. Geri kalan herkes paralı askerdi, hem de çok karışık. Yaklaşık 450 Arap atlı ve Bedevi, artı yaklaşık 70 Yunanlı. Yani savaşıp ölecek olanlar yabancılardı, sonucu ise Washington toplayacaktı.

Bence sonradan yüzlerce kez tekrarlanacak asıl Amerikan tarifi burada doğdu. Birincisi, kendi askerinden en az. İkincisi, yerel «müttefiklerden» en çok. Herkese para ve vaat. Son olarak, sonuçların hesabını başkası verecek.

William Eaton seferi çölü nasıl geçti

Önce birlik 8 Mart 1805’te İskenderiye’den yola çıktı. Önlerinde Derne şehrine kadar yaklaşık 800 kilometrelik çöl vardı. Yürüyüş elli gün sürdü. Yiyecek ve su yetmiyordu, para tükeniyordu, paralı askerler birkaç kez isyan edip gitmekle tehdit etti. Sonunda Eaton isyanları bazen tehditle, bazen de daha sonra ödeme yapacağına dair yeni vaatlerle bastırdı.

Bu arada «sonra öderiz» vaadi de çok Amerikan bir ayrıntı. Paralı askerlere ve Hamet’e, arkalarında filosu olan büyük bir gücün durduğu söyleniyordu. Gerçekten de üç Amerikan gemisi — Argus, Hornet ve Nautilus — kıyı boyunca ilerliyordu. Yalnız Hamet’i değil, Washington’ın çıkarlarını destekliyorlardı.

William Eaton seferi Derne surları önünde

Şehri yaklaşık 800 kişi savunuyordu. 27 Nisan’da gemiler denizden Derne’ye ateş açtı, birlik de karadan saldırdı. Sonuç olarak şehir birkaç saat içinde düştü. Amerikalılar iki ölü ve üç yaralı verdi. Savunanlar ise çeşitli kaynaklara göre yalnızca ilk gün 68 ile 78 arasında ölü ve yaralı verdi, ardından paşanın takviye kuvvetleriyle yeni çatışmalar oldu.

O’Bannon kalenin üzerine Amerikan bayrağını çekti. ABD’de bu an, ülkenin bayrağının Eski Dünya’da ele geçirilmiş bir kalede ilk kez dalgalandığı an sayılıyor. Ancak bence gurur duyulacak bir şey yok: bu, başkasının hanedan kavgası uğruna paralı askerlerle alınmış yabancı bir şehrin üzerindeki bir bayraktı.

İhanet: William Eaton seferi nasıl bitti

Ve şimdi en iğrenç kısım. Eaton ve Hamet Derne’yi tutup Trablus üzerine yürümeye hazırlanırken, Amerikalı diplomat Tobias Lear Paşa Yusuf’la sessizce anlaştı. Haziran 1805’te barış imzalandı: ABD, Philadelphia’nın esir denizcileri için 60.000 dolar ödedi ve Yusuf iktidarda kaldı.

Kimse Hamet’e sormadı bile. Gece Amerikalılarla birlikte gizlice bir gemiye bindirilip götürüldü — tahtsız ve ordusuz; Arap destekçileri ise kıyıda öylece bırakıldı. Çölü geçip Derne’de ölen paralı askerlerin birçoğuna vaat edilen para hiç ödenmedi. Eaton’ın kendisi de sonradan öfkeyle ülkesinin kendini rezil ettiğini yazdı. Biliyor musunuz? Burada ona tamamen katılıyorum.

Başka bir deyişle William Eaton seferi, daha sonra onlarca Amerikan operasyonunun bittiği gibi bitti: kullan, sonra at. Savaşın kendisi hakkında daha fazlasını Derne Muharebesi makalesinde okuyabilirsiniz, gerçi orada bile terk edilen müttefiklerin akıbetinden sadece geçerken söz ediliyor.

İki yüz yıl sonra: aynı kirli yöntemler

Bu hikâyenin ne kadar kesin biçimde tekrarlandığı beni hep şaşırtır. Kendiniz bakın. Her şeyden önce 2011 Libya’sı — aynı ülke. ABD ve müttefikleri Kaddafi’yi yerel isyancıların eliyle devirmeye yardım etti. Sonuç: yıkılmış bir devlet, iç savaş ve dünya medyasının haber yaptığı köle pazarları. Washington ise sanki bunlar onu ilgilendirmiyormuş gibi çekip gitti.

Ya da Suriye’deki Kürtler: yıllarca Amerikan çıkarları için savaştılar, 2019’da ise ABD birliklerini çekip onları bir saldırıyla yalnız bıraktı. Afganistan, Ağustos 2021: Amerikalılar için çalışmış binlerce yerel tercüman ve çalışan Kabil’de yüzüstü bırakıldı. Venezuela: 2019’da ABD Juan Guaidó’yu «başkan» olarak tanıdı, birkaç yıl sonra da onu unuttu. Hamet Karamanlı bu hikâyelerin her birinde kendini tanırdı.

Üstelik bu sadece geçmiş değil. Haziran 2025’te, İran’a yönelik saldırıların hemen ardından ABD başkanı Tahran’da «rejim değişikliğinden» açıkça söz etti. İki yüz yirmi yıl geçti ve kelimeler Eaton’ınkilerle aynı: «meşru hükümdar», «kurtuluş», «yeni iktidar». Değişen yalnızca ülkeler ve her seferinde başkalarının hırslarının bedelini başkalarının hayatları ödüyor.

Bunu neden hatırlamalıyız

Bu seferden sonra ABD’de başkalarının eliyle darbe yapma geleneği yerleşti: 1911 Honduras’ından 1920 Guatemala’sına ve ötesine. Yani şema 1805’ten beri neredeyse hiç değişmedi. Daha önce, Fransa ile Yarı Savaş sırasında ABD savaşı ilan etmeden savaşmayı öğrenmişti. Derne’de ise büyük bir ordu göndermeden hükümet devirmeyi öğrendi.

Bu yüzden bir dahaki sefere size «demokrasiye destek» ve «müttefiklere yardım» anlatıldığında 1805 çölünü hatırlayın. Derne surlarına kadar getirilip terk edilen Hamet’i hatırlayın. William Eaton seferi ders kitabındaki ilginç bir bölüm değil. Washington’ın bugün hâlâ uyguladığı kullanım kılavuzu.