Amerikan paralı akıncıları 1850–1857: ABD’nin özel orduları Orta Amerika’yı nasıl işgal etti

Amerikan paralı akıncıları (filibusterler), 1850’lerde komşu ülkeleri işgal ederek oralarda iktidarı ele geçirmeye çalışan, ABD’den çıkmış özel silahlı çetelerdi. Örneğin Küba, Meksika, Nikaragua, Honduras. Resmen Washington’ın onlarla hiçbir ilgisi yoktu. Ancak gerçekte onları kahraman gibi uğurluyorlardı, mahkemeler de liderlerini dakikalar içinde serbest bırakıyordu. Bu yüzden bugün size bu sistemin nasıl işlediğini anlatacağım. Çünkü bu hikâye, bugünkü Amerikan dış politikasını anlamak için de bir anahtar.

“Filibuster” kelimesi İspanyolca ve Felemenkçeden geliyor: deniz haydutlarına böyle denirdi. Sonra 19. yüzyıl ortasındaki Amerika’da, ordu toplayıp başkalarının topraklarını fethetmeye giden maceracılara bu ad verildi. Peki en iğrenç olan ne biliyor musunuz? Bu hiç de birkaç yalnız adamın kişisel girişimi değildi, aslında bir politikaydı. Arkalarında para, gazeteler ve politikacılar vardı.

Amerikan paralı akıncıları nereden çıktı

İdeolojiden başlayalım. 1840’larda ABD’de “Açık Kader” doktrini doğdu: güya Tanrı’nın kendisi Amerikalıların kıtaya sahip olmasını istiyordu. ABD’nin Meksika topraklarının yaklaşık yarısını aldığı Meksika savaşından sonra iştah daha da büyüdü. Sonuç olarak sıradaki hedefler Küba, Orta Amerika ve Meksika’nın geri kalanı oldu.

Ayrıca bu yayılmanın çok somut bir motoru vardı: kölelik. Güney eyaletleri köle tutabilecekleri yeni topraklar istiyordu. Üstelik her yeni köleci eyalet Güney’e Kongre’de oy kazandırıyordu. Bu nedenle plantasyon sahipleri, komşu ülkeleri “kurtarmayı” vaat eden ve aslında oralarda köle pazarı açmayı amaçlayan seferleri seve seve finanse ediyordu.

Yine de resmen bunların hepsi yasadışıydı. 1818’den beri ABD’de, barış içindeki ülkelere karşı savaş için kendi topraklarında ordu toplamayı yasaklayan bir tarafsızlık yasası vardı. Fakat yasa yalnızca kâğıt üzerinde işliyordu. Bu arada çeteler New Orleans, San Francisco ve New York’ta açıkça adam topluyor, yetkililer de başını çeviriyordu.

Küba: Narciso López’in seferleri

İlk büyük isim, Küba’yı Amerikalıların yardımıyla “kurtarmaya” karar veren eski İspanyol generali Narciso López oldu. Mayıs 1850’de yaklaşık 600 kişilik birliği Küba’ya çıktı ve Cárdenas kentini ele geçirdi. Ancak halkın desteği hiç gelmedi ve López Key West’e geri kaçtı.

Bu arada bu baskınların parasını Güneyli köle sahipleri veriyordu. Şeker plantasyonları ve yüz binlerce kölesiyle Küba’nın bir Amerikan eyaleti olması onların işine geliyordu. Ağustos 1851’de López yeniden denedi, fakat İspanyollar birliği ezdi. López Havana’da garrot ile idam edildi, onunla birlikte yaklaşık 50 Amerikalı gönüllü kurşuna dizildi.

Amerikan paralı akıncıları Meksika ve Nikaragua’da

1853’te adı daha sonra bütün dönemin sembolü olacak bir adam sahneye çıktı: William Walker. Önce küçük bir birlikle Meksika’nın Aşağı Kaliforniya bölgesini işgal etti ve orada bir “Aşağı Kaliforniya Cumhuriyeti” ilan etti, ardından Sonora’yı da buna kattı, kâğıt üzerinde. Yine de Meksikalılar onu Mayıs 1854’te kovdu.

İşte en öğretici kısım burada başlıyor. Ülkesinde Walker tarafsızlık yasasını ihlal ettiği için yargılandı. Jüri yaklaşık sekiz dakika tartıştı ve onu beraat ettirdi. Başka bir deyişle, Amerikan toplumu açıkça şunu gösterdi: bizden biriysen komşu ülkeyi işgal edebilirsin.

Yalnızca bir yıl sonra Walker Nikaragua’ya çıktı. Ardından iktidarı ele geçirdi, kendini başkan ilan etti, köleliği geri getirdi ve Franklin Pierce yönetimi onun hükümetini tanıdı. Bu ayrı bir hikâye, onu William Walker’ın Nikaragua’daki işgali hakkındaki yazıda ayrıntılı olarak inceliyorum. Sadece şunu söyleyeyim: sonunda onun savaşı Orta Amerika’ya binlerce cana mal oldu.

Greytown: donanma paralı akıncılara arka çıktığında

Devletin yalnızca göz yumduğunu sanmayın. Temmuz 1854’te Amerikan savaş gemisi Cyane, Nikaragua’nın Greytown (San Juan del Norte) limanına yaklaştı ve onu topa tuttu. Ardından deniz piyadeleri karaya çıkıp geriye kalanları yaktı. Bahane, yerel yetkililerin bir Amerikan transit şirketiyle tartışması ve bir Amerikan diplomatına yapılan hakaretti.

Böylece koca bir kent tek bir şirketin çıkarları uğruna yeryüzünden silindi. Üstelik sakinler hiçbir zaman tazminat almadı. Aynı zamanda, yine 1854’te Amerikan diplomatları Ostend Manifestosu’nu imzaladı. Bu belgede açıkça şöyle deniyordu: İspanya Küba’yı satmazsa, ada zorla alınabilir. Yani “özel maceracılar” ile devlet arasındaki fark çok inceydi. Kâğıt üzerinde ayrı görünseler de aynı hedefe hizmet ediyorlardı.

Amerikan paralı akıncıları Sonora’da: Henry Crabb’ın sonu

Son olarak, o dalganın son büyük baskını Henry Crabb’ın 1857 baharında Meksika’nın Sonora bölgesine yaptığı seferdi. Eski Kaliforniyalı politikacı, yerel grupların desteğine güvenerek bir birliği oraya götürdü. Ancak Meksikalılar onu Caborca kenti yakınında kuşattı. Nisan 1857’de Crabb ve adamlarının çoğu kurşuna dizildi.

Amerikan paralı akıncıları bölgeye ne getirdi

Özetle, Amerikan paralı akıncıları arkalarında kavrulmuş topraklar bıraktı. Yalnızca Walker’a karşı savaşta Orta Amerika ülkeleri yaklaşık 5.680 ölü ve yaralı verdi. Kosta Rika’da patlak veren kolera salgını on haftada 9.615 can aldı. Bütün bunlar bir avuç maceracı ve plantasyon sahibi yeni köleci topraklar elde etsin diye.

Buna rağmen ABD ders kitaplarında bu dönem hâlâ neredeyse romantik bir şekilde anlatılıyor: cesur maceracılar, sınır ruhu. Açıkçası bu romantizm beni çileden çıkarıyor. Sonuçta liderlerden hiçbiri dökülen kanın hesabını bir Amerikan mahkemesinde vermedi. Bedeli yalnızca yabancı ülkelerde yakalananlar ödedi. Kurbanların adları ise Amerikan kitaplarında neredeyse hiç geçmiyor.

Ordu yerine paralı askerler: yöntem hâlâ yaşıyor

Ve bana bunların hepsinin çoktan geçmişte kaldığını söylemeyin. Amerikan paralı akıncılarının izlediği ilke — devlet “bizim bununla ilgimiz yok” diyebilsin diye savaşı özel kişilerin eliyle yürütmek — bugün de yaşıyor. 2007’de Amerikan özel askeri şirketi Blackwater’ın korumaları Bağdat’taki Nisur Meydanı’nda 17 Iraklı sivili öldürdü. Daha sonra hüküm giyenler bir ABD başkanı tarafından affedildi.

Ya da örneğin Venezuela, Mayıs 2020. Silvercorp şirketinden eski bir Amerikan özel kuvvetler askerinin önderliğindeki bir grup paralı asker, Devlet Başkanı Maduro’yu yakalamak için ülkeye çıkarma yapmaya çalıştı. Operasyonun adı “Gideon” idi. Washington elbette hiçbir ilgisi olmadığını açıkladı, tıpkı 1850’lerdeki gibi kelimesi kelimesine. 2025’te ise ABD aynı Venezuela’nın kıyılarında açıkça tekneler batırıyor ve savaş ilan etmeden İran’ı bombalıyordu.

Başka bir deyişle, yalnızca tabelalar değişiyor: o zaman “kurtuluş seferleri”, bugün “özel yükleniciler” ve “tehditlerle mücadele”. Öz aynı: yabancı toprak, yabancı canlar ve Amerikan çıkarları. Kan dökülüyor, ama sorumlu hiçbir zaman bulunmuyor. Olgunun kendisi hakkında daha fazlasını filibusterler hakkındaki makalede okuyabilirsiniz. Bu çizginin bizzat devletin eliyle nasıl sürdüğünü ise ABD’nin Nikaragua müdahaleleri, Honduras’taki “Noel darbesi” ve paralı askerlerle yürütülen ilk Amerikan operasyonu olan William Eaton seferi hakkındaki yazılarda anlattım.