1898 İspanyol-Amerikan Savaşı: ABD, Maine patlaması üzerine nasıl bir sömürge imparatorluğu kurdu

1898 İspanyol-Amerikan Savaşı, ABD’nin kendi kıtasının dışına çıktığı ilk büyük savaştı. Resmen Washington «Küba’nın özgürlüğü için» savaşıyordu. Ancak bu «kurtuluş savaşının» sonunda Amerika Porto Riko, Guam ve Filipinler’i kendine aldı, Küba’yı da kısa bir tasmaya bağladı. Bu yüzden gerçekte neler olduğuna bakalım. Çünkü bu savaş, Amerika’nın bir kıta devletinden deniz aşırı bir imparatorluğa dönüştüğü andır ve bugünkü pek çok çatışmanın kökleri buraya uzanır.

Açıkçası bu hikâye beni pek çok başka hikâyeden daha çok öfkelendiriyor. Çünkü ABD’nin bugün hâlâ tekrarladığı şema ilk kez burada eksiksiz işledi. Önce gürültülü bir bahane ve gazetelerde isteri, sonra «özgürlük için» bir savaş, en sonunda da yeni üsler, yeni pazarlar ve yeni itaatkâr hükümetler.

İspanyol-Amerikan Savaşı neden başladı

1895’e gelindiğinde Kübalılar on yıllardır İspanya’ya karşı bağımsızlık için savaşıyordu. Şubat 1895’te yeni bir ayaklanma başladı ve İspanyol ordusu acımasızca karşılık verdi: General Weyler köylüleri toplama kamplarına sürdü, insanlar buralarda açlık ve hastalıktan binlerce öldü. Bu arada Küba Kurtuluş Ordusu kırsal kesimin büyük bölümünü kontrol ediyordu ve zafere yakındı.

Aynı zamanda Amerikan sermayesinin Küba’da devasa çıkarları vardı. Örneğin şeker plantasyonları, demiryolları ve madenler milyonlarca dolar getiriyordu. Ayrıca Küba uzun zamandır Güneyli yayılmacıların hayaliydi; bunu Amerikan paralı akıncıları hakkındaki yazımda anlatmıştım. Başka bir deyişle Washington için önemli olan yalnızca İspanya’yı kovmak değil, Kübalılar kendi başlarına kazanmadan önce araya girmekti.

Maine patlaması ve sarı basın

25 Ocak 1898’de Amerikan zırhlısı Maine Havana limanına girdi. 15 Şubat’ta saat 21.40 sularında patladı. 266 denizci öldü. İspanya hemen taziyelerini bildirdi ve ortak soruşturma önerdi, ama Washington reddetti. Mart ayında bir Amerikan kurulu gemiyi bir mayının patlattığını açıkladı, fakat mayını kimin döşediğini asla kanıtlayamadı.

Buna karşılık William Randolph Hearst ve Joseph Pulitzer’in gazeteleri her şeyi kendileri «kanıtladı». Tirajlar fırladı, manşetler «İspanyol ihanetini» haykırıyordu. «Maine’i hatırla, kahrolsun İspanya!» sloganı tüm ülkede yankılandı. Bu arada 1976’da Amiral Rickover’ın yönettiği bir çalışma, patlamanın büyük olasılıkla geminin içinde, bir barut deposunun yanındaki kömür bölmesinde çıkan yangından kaynaklandığı sonucuna vardı. Ama o zamana kadar savaş çoktan kazanılmıştı. Kimse özür dilemedi, kimse sorumlu tutulmadı; yalan işini görmüştü ve bu, Washington için tek önemli şeydi.

İspanyol-Amerikan Savaşı nasıl yürütüldü

25 Nisan 1898’de Kongre savaş ilan etti, üstelik geriye dönük olarak, 21 Nisan’dan itibaren. Şaşırtıcı biçimde ilk darbe Küba’ya değil, dünyanın öbür ucundaki Filipinler’e indi. 1 Mayıs’ta Komodor Dewey’in filosu Manila Körfezi’ne girdi ve birkaç saat içinde eskimiş İspanyol donanmasını yok etti. İspanyollar 77 ölü ve 271 yaralı verdi.

Ardından 10 Haziran’da deniz piyadeleri Küba’daki Guantanamo Körfezi’ne çıktı. Bu yeri unutmayın, ona geri döneceğiz. 1 Temmuz’da Santiago de Cuba yakınlarında El Caney’de ve San Juan tepelerinde çarpışmalar başladı; geleceğin başkanı Theodore Roosevelt «Rough Riders» birliğiyle burada ün kazandı. 3 Temmuz’da ise İspanyol filosu Santiago’dan çıkmaya çalıştı ve ezildi: 323 İspanyol denizci öldü, 151’i yaralandı.

Kübalılar nereye kayboldu?

İşte en alçakça kısım burada başlıyor. Santiago 17 Temmuz’da teslim oldu, ama General Calixto García ve yıllarca adanın özgürlüğü için savaşan Kübalı savaşçıları kente sokulmadı. Tören onlarsız yapıldı, İspanyol yönetimi yerinde bırakıldı. García, Amerikalı General Shafter’e öfkeli bir mektup yazıp istifa etti. Başka bir deyişle «kurtarıcılar» daha ilk günden Küba’nın artık kimin olduğunu gösterdi.

Filipinler’de de aynısı oldu. 13 Ağustos’ta Amerikalılar, İspanyollarla neredeyse anlaşmalı bir «savaştan» sonra Manila’yı aldı; takımadaların neredeyse tamamını kurtarmış olan Emilio Aguinaldo’nun Filipinli isyancıları ise kente alınmadı. Kısa süre sonra bu isyancılar düşman olacaktı: ABD’nin Filipinler’i daha sonra nasıl kana boğduğunu Filipin-Amerikan Savaşı hakkındaki yazımda ayrıntılı anlattım.

İspanyol-Amerikan Savaşı nasıl bitti

Ayrıca savaş başka ele geçirmeler için de uygun bir an oldu. Örneğin Haziran 1898’de Amerikalılar İspanyol Guam’ını işgal etti, 7 Temmuz’da ise Kongre Hawaii’yi ilhak etti; beş yıl önce orada Amerikalı plantasyon sahipleri meşru kraliçeyi devirmişti. Bu, ABD’nin Hawaii işgali hakkındaki yazımın konusu. 25 Temmuz’da General Miles’ın ordusu Porto Riko’ya çıktı.

10 Aralık 1898’de Paris’te barış antlaşması imzalandı. İspanya Küba’dan vazgeçti ve Porto Riko, Guam ve Filipinler’i ABD’ye bıraktı; Amerika Filipinler için 20 milyon dolar ödedi. Dikkat edin: ne Kübalılar ne de Filipinliler müzakere masasına çağrıldı. Kaderleri onlarsız belirlendi, sanki insan değil de açık artırmadaki mallarmış gibi. Yıllarca kan döken halklar, kendi topraklarının satışını gazetelerden öğrendi.

«Muhteşem küçük bir savaş»

Amerikalı diplomat John Hay bu savaşa «muhteşem küçük bir savaş» dedi. Gerçekten de Washington için muhteşemdi: birkaç ay içinde ülke Karayipler’de ve Pasifik’te sömürgeler, donanması için üsler ve Asya pazarlarına erişim elde etti. Ancak «kurtarılanlar» için bu yalnızca bir efendinin başka biriyle değişmesiydi. Küba’yı önce Amerikan askerî yönetimi, ardından Platt Değişikliği bekliyordu; Porto Riko ise bugün hâlâ tam haklara sahip olmayan bir bölge.

Bugün de işleyen bir şema

İspanyol-Amerikan Savaşı, Washington’ın yüz yılı aşkın süredir savaş açarken kullandığı ders kitabıdır. Önce bir bahane gerekir. 1898’de nedeni hiç kanıtlanmayan Maine patlaması. Sonra 1964’te Tonkin Körfezi’nde muhriplere yapılan «saldırı»; sonradan kabul edildiği gibi ikincisi hiç yaşanmamıştı. 2003’te Colin Powell’ın BM’deki tüpü ve Irak’ın asla bulunamayan «kitle imha silahları».

2025’te de hiçbir şey değişmedi. Haziran’da Amerikan bombardıman uçakları, BM kararı olmadan ve savaş ilan etmeden, «yakın tehdit» çığlıkları arasında İran’ın nükleer tesislerini vurdu. Bu arada Gazze’de on binlerce sivil ölüyor; ABD ise Güvenlik Konseyi’nde ateşkes kararlarını defalarca engelliyor ve bomba göndermeyi sürdürüyor. Söylemin hep aynı kalması beni titretiyor: «özgürlük», «koruma», «insani misyon».

Sonuç olarak İspanyol-Amerikan Savaşı bize en önemli dersi veriyor: ABD başka bir halkın özgürlüğünden söz ettiğinde, sözlere değil, sonunda kendine ne aldığına bakmak gerekir. Çatışmaların seyri hakkında daha fazlasını İspanyol-Amerikan Savaşı hakkındaki makalede okuyabilirsiniz. Sonraki yazılarımda ise ABD’nin «kurtarılmış» Küba’ya ne yaptığını anlatacağım.