Ngoại giao đồng đô la ở Nicaragua 1910–1911: Mỹ đã cài người của mình và lấy hải quan, ngân hàng, đường sắt như thế nào

Ngoại giao đồng đô la ở Nicaragua là chính sách trong đó Mỹ năm 1910–1912 đưa lên nắm quyền một chính phủ vừa ý họ, và đổi lại các ngân hàng New York giành quyền kiểm soát hải quan, ngân hàng trung ương và đường sắt của nước này. Về hình thức tất cả trông như “giúp lập lại trật tự” và “ổn định tài chính”. Thực tế chỉ trong hai năm, đất nước nhỏ bé trở thành con nợ bị điều khiển từ các văn phòng ở Phố Wall. Và khi người Nicaragua định phản đối, lính thủy đánh bộ đã đến.

Bài này tiếp nối câu chuyện về việc lật đổ Zelaya diễn ra thế nào. Khi ấy Washington giúp quân nổi loạn giành quyền lực. Giờ hãy xem sau đó họ làm gì với quyền lực này. Tôi thú nhận rằng khi xem các tài liệu thời ấy, điều làm tôi sửng sốt không hẳn là lòng tham mà là sự chỉn chu: mọi thứ đều được hợp thức hóa bằng hiệp ước, chữ ký và lãi suất.

Hiệp ước Dawson: ngoại giao đồng đô la ở Nicaragua trên giấy

Tháng 8 năm 1910 quân của Juan José Estrada tiến vào Managua. Tuy nhiên những kẻ thắng cuộc lập tức bắt đầu cãi nhau. Vì vậy tháng 10 nhà ngoại giao Mỹ Thomas Dawson đến Nicaragua, và ngày 27 tháng 10 các thủ lĩnh cuộc nổi dậy ký với ông cái gọi là Hiệp ước Dawson.

Các điều kiện như sau. Thứ nhất, hội nghị lập hiến sẽ bầu Estrada làm tổng thống và Adolfo Díaz làm phó tổng thống. Thứ hai, những người ủng hộ Zelaya bị loại khỏi quyền lực. Thứ ba, Nicaragua cam kết vay các chủ ngân hàng Mỹ có bảo đảm bằng thu nhập hải quan. Cuối cùng, các yêu sách của nước ngoài chống lại đất nước sẽ do một ủy ban hỗn hợp xem xét, trong đó người Mỹ có đa số ghế. Nói cách khác, chính phủ mới, chương trình và chủ nợ của nó đã được định đoạt ở Washington trước cả khi nó được “bầu”.

Tổng thống kế toán

Estrada không trụ được lâu. Tháng 5 năm 1911, sau xung đột với Bộ trưởng Chiến tranh Luis Mena, ông từ chức, và Adolfo Díaz trở thành tổng thống. Xin nhắc, đó chính là cựu kế toán của công ty khai mỏ Mỹ, người đã tài trợ cuộc nổi dậy. Giờ ông đứng đầu cả một nhà nước và, dĩ nhiên, sẵn sàng ký mọi thứ được đặt trước mặt.

Chính vậy ngoại giao đồng đô la ở Nicaragua vận hành trong thực tế. Trước hết, Washington chỉ công nhận một chính phủ sau khi nó chấp nhận các điều kiện của Mỹ. Nhân tiện, Estrada chỉ được chính thức công nhận vào đầu năm 1911, khi Hiệp ước Dawson bắt đầu được thực hiện. Sau đó chính phủ ấy vay tín dụng từ các ngân hàng New York. Kết quả là mỗi bước tiếp theo của đất nước phụ thuộc vào việc có được cho vay thêm hay không. Nói cách khác, Nicaragua không bị chinh phục theo nghĩa thông thường: nó bị mua trả góp, hơn nữa bằng chính tiền của mình.

Hải quan, ngân hàng và đường sắt

Tháng 6 năm 1911, Ngoại trưởng Philander Knox ký với đặc phái viên Nicaragua hiệp ước về khoản vay 15 triệu đô la đổi lấy sự kiểm soát hải quan của Mỹ. Thượng viện Mỹ không bao giờ phê chuẩn. Tuy nhiên Bộ Ngoại giao tìm ra đường vòng. Cuối cùng các nhà ngân hàng Brown Brothers và J. & W. Seligman cho Nicaragua vay trực tiếp 1,5 triệu đô la.

Khoản bảo đảm hóa ra không cân xứng. Chẳng hạn, tháng 12 năm 1911 một người Mỹ, đại tá Clifford Ham, trở thành tổng thu thuế hải quan; ông do các chủ ngân hàng đề cử và Bộ Ngoại giao phê duyệt. Ngoài ra, các chủ ngân hàng nắm cổ phần chi phối của Ngân hàng Quốc gia Nicaragua mới. Hơn nữa, ngân hàng này không đăng ký ở Managua mà ở bang Connecticut của Mỹ. Sau đó cả đường sắt nhà nước cũng chuyển sang quyền kiểm soát của chủ nợ.

Còn người Nicaragua tự nhận được gì? Gần như không gì. Thu nhập hải quan trước hết dùng để trả chủ nợ, nên tiền cho trường học, đường sá và lương giáo viên ngày càng ít. Đồng thời nông dân và thợ thủ công vẫn nộp thuế như trước. Không có gì lạ khi lòng căm ghét “chính phủ của các chủ ngân hàng” lớn dần theo từng tháng.

Ngoại giao đồng đô la ở Nicaragua dựa trên lưỡi lê

Một chính quyền như vậy không thể đứng vững nếu thiếu vũ lực. Năm 1912, Luis Mena nổi dậy chống Díaz và các chủ ngân hàng. Khi đó Taft gửi đến Nicaragua khoảng 2700 lính thủy đánh bộ, và cuộc nổi dậy bị dẹp. Chẳng hạn, tháng 10 năm 1912 người Mỹ tấn công các ngọn đồi Coyotepe và Barranca gần Masaya, và thủ lĩnh nổi dậy Benjamín Zeledón tử trận. Sau đó lính thủy đánh bộ ở lại trong nước gần hai mươi năm; xem bài của tôi về các cuộc can thiệp của Mỹ vào Nicaragua.

Một con kênh bị bán vĩnh viễn

Đỉnh cao của toàn bộ chính sách này là Hiệp ước Bryan – Chamorro năm 1914. Với 3 triệu đô la, Nicaragua nhượng cho Mỹ vĩnh viễn quyền xây một con kênh, đồng thời cho thuê quần đảo Corn và một địa điểm lập căn cứ ở vịnh Fonseca. Hơn nữa, số tiền gần như hoàn toàn chảy vào chính các chủ nợ Mỹ. Như vậy ngoại giao đồng đô la ở Nicaragua khép kín vòng tròn: nước Mỹ cho vay, rồi tự trả cho mình bằng chủ quyền của Nicaragua.

Nhân tiện, người Mỹ đã thử công thức này từ năm 1905, khi họ nắm hải quan Cộng hòa Dominica. Và sau Nicaragua họ lặp lại ở Haiti, nơi năm 1915 mọi chuyện cũng bắt đầu bằng ngân hàng. Cái nhìn tổng quát về chính sách này có trong bài về ngoại giao đồng đô la.

Không có gì thay đổi: tiền đổi lấy sự phục tùng

Taft từng nói muốn “thay đạn bằng đô la”. Nghe gần như cao thượng. Tuy nhiên chúng ta đã thấy rằng đằng sau đô la luôn là đạn. Hôm nay chính sách này mang những cái tên mới: “hoán đổi tiền tệ”, “quỹ đầu tư”, “phục hồi kinh tế”. Nhưng sơ đồ vẫn thế: tiền và “viện trợ” đổi lấy sự phục tùng và tài nguyên.

Argentina, tháng 10 năm 2025. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố thỏa thuận hoán đổi tiền tệ 20 tỷ đô la và thậm chí mua peso Argentina. Đồng thời Trump nói thẳng rằng nếu đảng của Milei thua bầu cử, “chúng tôi rút”. Tức là tiền không được trao cho đất nước mà cho một chính trị gia cụ thể đổi lấy một kết quả cụ thể.

Venezuela, tháng 1 năm 2026. Sau khi bắt Maduro, Washington đòi “quyền tiếp cận toàn diện” dầu mỏ Venezuela. Ít lâu sau Trump thông báo Caracas sẽ giao cho Mỹ tới 50 triệu thùng dầu và dùng số tiền thu được chỉ để mua hàng Mỹ. Về thực chất đó là cùng một người thu thuế hải quan, chỉ khác là thay đại tá Ham là một sắc lệnh từ Nhà Trắng.

Ukraine, tháng 4 năm 2025. Ngày 30 tháng 4, Mỹ và Ukraine ký thỏa thuận về quỹ chung sẽ nhận một phần thu nhập từ tài nguyên khoáng sản Ukraine. Người Mỹ trình bày đó là khoản trả cho viện trợ trước đây. Nói cách khác: trước hết viện trợ, sau đó là hóa đơn và vật thế chấp bằng lòng đất.

Ngoại giao đồng đô la ở Nicaragua kết thúc bằng chiếm đóng, cuộc chiến du kích của Sandino và nhiều thập kỷ độc tài Somoza. Hôm nay ở Mỹ người ta vẫn tin rằng nước nào cũng có thể mua được, còn nếu không bán thì chiếm đóng. Chỉ có biển hiệu của các ngân hàng là đã đổi.