Üsler Karşılığı Muhripler, 1940: ABD İngiliz Topraklarını 99 Yıllığına Nasıl Aldı

1940 tarihli «üsler karşılığı muhripler» anlaşması bir müttefike yardım gibi görünüyordu. Aslında Roosevelt, Karayipler çevresinde 99 yıllığına stratejik bir üs kuşağı elde etti. Eski gemilerle ödedi ve Kongre oylama bile yapmadı. Bu hikâyede hoşuma giden şey, rakamların dürüstlüğü: ne verildi, ne alındı ve toprak kimde kaldı.

Bunun nasıl olduğuna ve bugün sıradan «yardıma» göre neden daha az hatırlandığına bakalım.

Bağlam: 1940 yazı

1940 yazında Fransa düştü ve Büyük Britanya savaşta neredeyse yalnız kaldı. İngiliz donanması muhrip kaybediyordu, oysa konvoyları korumak için gerekliydiler. Bu yüzden Churchill, Roosevelt’ten elli eski Amerikan gemisi istedi.

ABD resmen tarafsız kalıyordu. Üstelik yasa, savaşan bir ülkeye gemi devrini zorlaştırıyordu. Yine de bir çıkış yolu bulundu.

Üsler karşılığı muhripler: anlaşmanın koşulları

2 Eylül 1940’ta Roosevelt ve Churchill anlaşmayı yaptılar. ABD, Britanya’ya Birinci Dünya Savaşı dönemine ait 50 muhrip veriyordu. Karşılığında 99 yıllığına üs hakkı alıyordu. Newfoundland ve Bermuda armağan olarak verildi; Bahamalar, Jamaika, Saint Lucia, Antigua, Trinidad ve İngiliz Guyanası ise gemiler karşılığında verildi.

Roosevelt anlaşmayı Kongre onayı olmadan, yürütme anlaşması olarak düzenledi. Hukuki gerekçeyi Başsavcı Robert Jackson hazırladı. Ancak eleştirmenler, başkanın anayasal usulü dolandığını söyledi.

Tarafların elde ettikleri

Britanya onarım gerektiren gemiler aldı. Ama konvoyların korunması için işe yaradılar. ABD ise uzun zamandır istediğini elde etti. Üsler Panama Kanalı’na ve doğu kıyısına yaklaşımları kapatıyordu. Üstelik bunun için savaşa gerek olmadı, toprak satın almak da gerekmedi.

Ayrıca kira koşulları ABD’ye bu topraklarda geniş haklar veriyordu. Yerel halka kimse sormadı. Üsler on yıllarca işledi. Newfoundland’daki Argentia 1994’te, Bermuda’daki Amerikan üssü 1995’te kapandı. Trinidad’daki Chaguaramas’ın bir kısmı 1960’larda protestolar sonrası geri verildi.

Anlaşma güç dengesini nasıl değiştirdi

Anlaşma, ABD’nin savaşa girişine doğru erken bir adımdı. Ayrıca emperyal mirasın devrini simgeliyordu: Londra muhrip aldı, toprak ve denetimle ödedi. ABD’nin Karayipler’de etkisini nasıl pekiştirdiğine dair daha fazlası Küba’daki askerî yönetim ve Dominik Cumhuriyeti’ndeki müdahaleler yazılarımda.

Tarih için sonuç

Anlaşma, bir başkanın Kongre olmadan güç dengesini nasıl değiştirebileceğini gösterdi. Eski gemiler ABD’ye ucuza mal oldu, karşılığında yarım yüzyıl kullandığı köprübaşları elde etti. Bunu önceki dünya savaşına girişle karşılaştırmak yararlı; onu Birinci Dünya Savaşı yazımda anlattım.

Eski gemiler ve yeni üsler: küçük puntolarda ne vardı

Anlaşıldığı üzere Wickes sınıfı muhripler 1918–1919’da yapılmıştı ve ciddi onarım gerektiriyordu. Bu yüzden 1940 sonunda yalnızca azı hizmetteydi. Bu arada Newfoundland, Bahamalar ve Karayipler’deki üsleri ABD hemen ve uzun süre aldı, onarım süresi kadar değil. Üstelik anlaşma «takas» diye sunuldu, oysa Britanya en değerli iki üssü bedavaya verdi.

Böylece Londra fiilen imparatorluğun bir parçasıyla ödedi. Örneğin Trinidad ve Jamaika, halkı daha oy hakkı kazanmadan ABD’nin köprübaşları oldu. Anlaşmanın ayrıntıları Üsler Karşılığı Muhripler Anlaşması kaynak maddesinde.

Üsler karşılığı muhripler: anlaşma neden örnek sayılıyor

Amerikan ders kitaplarında «üsler karşılığı muhripler» anlaşması ustaca diplomasinin örneği diye sunulur. Örneğin başkan, amirallerin geçen yüzyıldan beri hayalini kurduğunu Kongre olmadan elde etti. Üstelik Roosevelt kamuoyunu «eski hurda» verdiğine ikna etti, oysa aslında kıtaya yaklaşımları satın alıyordu. Bu yüzden tarihçiler hâlâ Londra’nın mı Washington’ın mı daha çok kazandığını tartışıyor.

Beni başka bir soru daha çok ilgilendiriyor: adaların halkına kim sordu? Böylece anlaşma eski bir emperyal alışkanlığı gösteriyor: sömürgelerin kaderi insanların yaşadığı yerde değil, başkentlerde belirlenir. ABD benzer bir yaklaşımı Küba’da uyguladı; Platt Değişikliği yazımda anlattım.

Hiçbir şey değişmedi: yardım karşılığı üsler

Biçim yumuşadı: 99 yıllık kiralar yerine «erişim» anlaşmaları var. Amaç aynı kaldı: bir bölgedeki varlık ABD’nin konumunu güçlendiriyor.

Filipinler, Şubat 2023. ABD ve Filipinler EDCA anlaşması kapsamında dört yeni alan duyurdu. Toplamda Amerikan güçleri dokuz üsse erişim kazandı.

Papua Yeni Gine, Mayıs 2023. Ülke, Amerikan askerlerinin limanlarına ve havaalanlarına erişimi için ABD ile savunma anlaşması imzaladı.

Yunanistan, Ekim 2021. ABD ve Yunanistan savunma işbirliği anlaşmasını uzattı. Bu, Dedeağaç çevresi de dahil Amerikan varlığını genişletti.

Grönland, 2025–2026. Trump adayı «almayı» alenen talep ediyor ve Ocak 2026’da Grönlandlılara sormadan NATO ile bir «çerçeve mutabakat» açıkladı.

Üsler karşılığı muhripler bir müze parçası değil, Washington’ın hâlâ kullandığı bir şablon. Orta Amerika’ya benzer yaklaşım Honduras işgali yazısında anlatılıyor.