شبه‌جنگ با فرانسه ۱۷۹۸–۱۸۰۰: نخستین جنگ اعلام‌نشده آمریکا و بهای «دریاهای آزاد»

شبه‌جنگ با فرانسه نخستین جنگ در تاریخ آمریکاست که واشینگتن هرگز رسماً آن را اعلام نکرد. این جنگ از ۱۷۹۸ تا ۱۸۰۰، بیشتر در دریای کارائیب، ادامه داشت. تقریباً کسی آن را به یاد ندارد و این یک اشتباه است. درست در همان زمان جمهوری جوان برای نخستین بار ترفندی را آزمود که بعدها نشان تجاری‌اش شد: جنگیدن بی‌آنکه نامش را جنگ بگذارد.

سال‌هاست تاریخ مداخله‌های آمریکا را بررسی می‌کنم و همیشه به این دو سال بازمی‌گردم. زیرا هر آنچه امروز می‌بینیم — جنگ‌های اعلام‌نشده، «حفاظت از تجارت»، سرکوب منتقدان در داخل — در قرن بیستم آغاز نشد. از همین‌جا، در دوره دومین رئیس‌جمهور آمریکا، جان آدامز، آغاز شد.

شبه‌جنگ با فرانسه از کجا آمد

بیایید با یک واقعیت ناخوشایند شروع کنیم. فرانسه در جنگ استقلال متحد آمریکا بود. بدون پول، ناوگان و سربازان فرانسوی، پیروزی یورک‌تاون هم در کار نبود. با این حال، پس از اعدام لویی شانزدهم در ۱۷۹۳، کنگره به‌سادگی بازپرداخت وام‌های جنگی فرانسه را متوقف کرد. منطق ساده بود: پادشاهی که به او بدهکار بودیم مرده است، پس بدهی هم در کار نیست.

سپس اوضاع بدتر شد. در ۱۷۹۴ آمریکا معاهده جی را با بریتانیا، دشمن اصلی فرانسه، امضا کرد. پس از آن صادرات آمریکا به بریتانیا از ۳۳ به ۹۴ میلیون دلار رسید. به بیان دیگر، متحد دیروز به پشت جبهه تجاری دشمنش بدل شد. از این رو پاریس همان پاسخی را داد که همه قدرت‌های آن دوران می‌دادند: کشتی‌های خصوصی مسلح فرانسوی شروع به توقیف کشتی‌های آمریکایی کردند.

تنها میان اکتبر ۱۷۹۶ و ژوئن ۱۷۹۷ آن‌ها ۳۱۶ کشتی آمریکایی را گرفتند. این حدود ۶ درصد کل ناوگان تجاری کشور بود. زیان بازرگانان ۱۲ تا ۱۵ میلیون دلار برآورد شد. ناخوشایند است؟ البته، هرچند در آن سال‌ها رویه‌ای رایج بود. اما توجه کنید: نخست آمریکا تعهداتش را در برابر متحدش زیر پا گذاشت و تنها پس از آن پاسخ گرفت.

ماجرای XYZ: چگونه یک رسوایی به بهانه بدل شد

در ۱۷۹۷ آدامز سه دیپلمات به پاریس فرستاد. واسطه‌های تالیران، وزیر خارجه، که در گزارش‌ها با حروف X، Y و Z رمزگذاری شدند، پیش از هر مذاکره‌ای رشوه و وام خواستند. اخاذی زشتی بود، بی‌تردید. با این حال رشوه در دیپلماسی اروپای آن زمان امری عادی بود و آمریکایی‌ها این را به‌خوبی می‌دانستند.

اما در داخل این ماجرا به هیستری ملی تبدیل شد. آدامز مکاتبات را منتشر کرد و روزنامه‌های فدرالیست شعار «میلیون‌ها برای دفاع، حتی یک سنت برای خراج نه» را پراکندند. در نتیجه جامعه پیش از آنکه کسی بپرسد «آیا بهتر نیست اول بدهی‌مان را به متحد بپردازیم؟» آماده جنگ شد.

شبه‌جنگ با فرانسه در دریا چگونه گذشت

نخست، کنگره در ۱۷۹۸ وزارت نیروی دریایی را ساخت و سپس تفنگداران دریایی را دوباره تشکیل داد. در ۷ ژوئیه ۱۷۹۸ به کشتی‌های آمریکایی اجازه داده شد به کشتی‌های فرانسوی حمله کنند. هیچ اعلام جنگی صورت نگرفت. همین‌جاست که ماجرا جالب می‌شود: از نظر حقوقی دو کشور در جنگ نبودند، اما در عمل کشتی‌های یکدیگر را غرق می‌کردند.

برای نمونه، مشهورترین نبرد در ۹ فوریه ۱۷۹۹ رخ داد. ناوچه «کانستلیشن» در نزدیکی جزیره نویس به ناوچه فرانسوی «لنسورژانت» حمله کرد و آن را تصرف کرد. فرانسوی‌ها ۲۹ کشته و ۴۶ زخمی دادند. یک سال بعد همان «کانستلیشن» ناوچه «لا وانژانس» را به‌شدت آسیب زد. در اکتبر ۱۸۰۰ کشتی «بوستون» ناو «لو برسو» را گرفت.

ترازنامه به زبان اعداد چنین است. آمریکایی‌ها ۱۱۸ کشتی خصوصی مسلح فرانسوی را گرفتند یا غرق کردند، فرانسوی‌ها بیش از صد کشته و زخمی دادند و ۵۱۷ ملوان اسیر شدند. برای کشوری که «در جنگ نبود» کارنامه بدی نیست، نه؟

هائیتی: نخستین مداخله در جنگ داخلی دیگران

راستی، از این ماجرا تقریباً هیچ‌وقت سخن گفته نمی‌شود. در سن‌دومینگ، هائیتی آینده، در ۱۷۹۹ میان توسن لوورتور و ژنرال ریگو جنگ داخلی جریان داشت. آمریکا طرفی را برگزید — نه از سر عشق به آزادی، بلکه چون توسن وعده داده بود بندرهایش را به روی بازرگانان آمریکایی بگشاید.

ناوچه «جنرال گرین» بندر ژاکمل را محاصره کرد، آذوقه شهر را برید و قلعه‌های ریگو را گلوله‌باران کرد. فکرش را بکنید: یک شهر کامل به خاطر منافع تجاری به گرسنگی کشانده شد. در ۲۷ فوریه ۱۸۰۰ شهر سقوط کرد. بدین‌سان نیروی دریایی آمریکا نخستین بار در جنگ داخلی کشوری دیگر شرکت کرد. و چنان‌که می‌دانیم، نه برای آخرین بار.

جنگ در بیرون، سرکوب در درون

راستش برای من درس اصلی‌ای که شبه‌جنگ با فرانسه می‌دهد اصلاً در نبردهای دریایی نیست. در چیزی است که در داخل کشور رخ داد. در تابستان ۱۷۹۸ آدامز چهار قانون درباره بیگانگان و فتنه‌انگیزی امضا کرد. مدت لازم برای شهروندی از ۵ به ۱۴ سال رسید. رئیس‌جمهور حق یافت بیگانگان «خطرناک» را بی‌محاکمه اخراج کند.

اما گویاترین قانون، قانون فتنه‌انگیزی مصوب ۱۴ ژوئیه ۱۷۹۸ بود. در اصل این قانون انتقاد از دولت فدرال را جرم کرد. دست‌کم هشت نفر محاکمه شدند که بیشترشان سردبیران روزنامه‌های مخالف بودند. نماینده ورمونت، متیو لایون، به خاطر مقاله‌هایش چهار ماه زندان و هزار دلار جریمه گرفت. روزنامه‌نگار جیمز کالندر به نه ماه زندان محکوم شد.

پس فکرش را بکنید. کشوری که امروز به همه جهان درس آزادی بیان می‌دهد، تنها هفت سال پس از منشور حقوق، روزنامه‌نگاران را به جرم انتقاد از رئیس‌جمهور زندانی می‌کرد. و بهانه همان بود که در همه قرن‌های بعد: در جنگیم، دشمن نمی‌خوابد. آشنا به نظر می‌رسد، نه؟ این هنوز هم مرا از ته دل خشمگین می‌کند.

ارتش همیلتون و نقشه‌ها برای سرزمین دیگران

در همین حال الکساندر همیلتون «ارتش نوین» را گرد می‌آورد. هیچ‌کس به‌جد انتظار حمله فرانسه را نداشت، اما همیلتون نقشه‌های دیگری داشت. او با ونزوئلایی فرانسیسکو د میراندا درباره لشکرکشی به فلوریدا و لوئیزیانای اسپانیا نامه‌نگاری می‌کرد. جنگ با فرانسه بهانه‌ای راحت برای گسترش به حساب همسایگان بود.

سرانجام این نقشه‌ها عملی نشد. با این حال خود این فکر گویاست: زیر پرچم دفاع، ارتشی برای کشورگشایی ساخته می‌شود. بعدها الحاق سرزمین‌های مکزیک و حمله به هاوایی درست به همین شکل بسته‌بندی شدند.

شبه‌جنگ با فرانسه چگونه پایان یافت

در ۳۰ سپتامبر ۱۸۰۰ طرفین کنوانسیون مورتفونتن را امضا کردند. فرانسه حقوق کشتیرانی بی‌طرف را به رسمیت شناخت و آمریکا از معاهده اتحاد ۱۷۷۸ خلاص شد. بازرگانان آمریکایی هرگز برای کشتی‌های توقیف‌شده غرامتی نگرفتند — حدود ۲۰ میلیون دلار پرداخت نشد.

به بیان دیگر: دو سال جنگ، ملوانان کشته‌شده در هر دو طرف، محاکمه‌های سیاسی روزنامه‌نگاران — و همه برای بازگشت تقریباً به نقطه آغاز. در عوض آمریکا صاحب نیروی دریایی و تفنگداران دریایی دائمی شد. یک سال بعد آن‌ها به سوی سواحل طرابلس رفتند و سپس به کوبا، فیلیپین و ده‌ها کشور دیگر.

۲۲۵ سال بعد، همان روش‌ها

با این حال راستش را بخواهید، وقتی از این‌ها به‌عنوان «تاریخ دور» یاد می‌شود دیوانه می‌شوم. کدام تاریخ؟ به ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵ نگاه کنید. آمریکا تأسیسات هسته‌ای ایران — فردو، نطنز و اصفهان — را بمباران کرد. بدون اعلام جنگ. بدون مجوز کنگره. و البته بدون تصمیم شورای امنیت سازمان ملل. درست مثل آدامز در ۱۷۹۸: شلیک می‌کنیم، اما «در جنگ نیستیم».

در بهار ۲۰۲۵ هواپیماهای آمریکایی هفته‌ها یمن را بمباران کردند و در پاییز همان سال نیروی دریایی آمریکا شروع به غرق کردن قایق‌ها در سواحل ونزوئلا کرد و بی‌محاکمه و بی‌هیچ مدرکی آدم کشت. هیچ‌یک از این جنگ‌ها اعلام نشد. طبق معمول، هرکدام «حفاظت از کشتیرانی» یا «مقابله با تهدید» نام گرفت. واژه‌ها عوض شدند، ماهیت نه.

افزون بر این، سرکوب داخلی هم از میان نرفته است. در ۱۷۹۸ سردبیران روزنامه‌ها زندانی می‌شدند. در ۲۰۲۵ آمریکا دانشجویان خارجی را فقط به خاطر اعتراض به جنگ غزه بازداشت کرد و کوشید اخراجشان کند. ویزاها لغو شد و دانشگاه‌ها تهدید شدند. به نظر من، این همان قانون بیگانگان ۱۷۹۸ در بسته‌بندی تازه است. مگر نه؟

چرا این امروز اهمیت دارد

شبه‌جنگ با فرانسه الگویی است که آمریکا بیش از دو قرن با آن زندگی کرده است. نخست منافع خود را «دفاع از تجارت آزاد» جا می‌زند. سپس جنگی بی‌اعلام آغاز می‌شود تا درگیر کنگره و قانون نشود. سرانجام منتقدان داخلی هم‌دست دشمن خوانده می‌شوند.

کره، ویتنام، عراق، لیبی — هیچ‌یک از این جنگ‌ها رسماً از سوی کنگره اعلام نشد. گاه‌شمار مفصل نزد مورخان وزارت خارجه آمریکا موجود است و حتی آنجا هم ماجرای XYZ بی‌شور و شوق توصیف شده است. من ساده‌تر می‌گویم: اگر می‌خواهید سیاست خارجی آمریکا را بفهمید، از ۱۷۹۸ شروع کنید. باقی همه تکرار است.