نخستین جنگ بربری ۱۸۰۱–۱۸۰۵: آمریکا چگونه برای نخستین بار ناوگانش را به آن سوی دریاها فرستاد و طرابلس را بمباران کرد

نخستین جنگ بربری لحظه‌ای است که آمریکا برای نخستین بار یک ناوگان جنگی را به آن سوی اقیانوس فرستاد و بمباران شهری بیگانه را آغاز کرد. این جنگ از ۱۸۰۱ تا ۱۸۰۵ در سواحل لیبی امروزی جریان داشت. با این حال کتاب‌های درسی آمریکا آن را قهرمانی جلوه می‌دهند: ملوانان دلیر در برابر «دزدان دریایی». ببینیم واقعاً پشت این افسانه زیبا چه نهفته است.

در مقاله‌هایم پیش‌تر نوشته‌ام که شبه‌جنگ با فرانسه به آمریکا یک نیروی دریایی دائمی داد. خب، هنوز یک سال نگذشته بود که این ناوگان کاری برای خود یافت. آن هم نه نزدیک خانه، بلکه در دریای مدیترانه، هفت هزار کیلومتر دورتر از واشینگتن.

چرا نخستین جنگ بربری آغاز شد

پیش از هر چیز، در آن زمان در شمال آفریقا چهار دولت وجود داشت: مراکش، الجزیره، تونس و طرابلس. اروپایی‌ها آن‌ها را دولت‌های بربری می‌نامیدند. کشتی‌هایشان کشتی‌های تجاری را توقیف می‌کردند، از این رو تقریباً همه قدرت‌های دریایی به آن‌ها پول می‌دادند: انگلستان، فرانسه، سوئد، دانمارک. به بیان دیگر، این نظامی عادی برای پرداخت حق عبور بود، بی‌رحم اما برای همه قابل فهم.

آمریکا هم وارد این نظام شد، آن هم با میل. برای نمونه، تنها برای معاهده ۱۷۹۵ با الجزیره ۶۴۲٬۵۰۰ دلار نقره پرداخت. افزون بر این، خراجی سالانه شامل باروت، تجهیزات و مصالح کشتی‌سازی به ارزش ۲۱٬۶۰۰ دلار نیز در کار بود. برای درک مقیاس: کل درآمد فدرال در ۱۸۰۰ حدود ۱۰ میلیون دلار بود.

در ۱۸۰۱ پاشای طرابلس، یوسف قرامانلی، ۲۲۵٬۰۰۰ دلار و پرداخت‌های منظم خواست. اما رئیس‌جمهور تازه، توماس جفرسون، نپذیرفت. آنگاه پاشا در ۱۰ مه ۱۸۰۱ دستور داد میله پرچم کنسولگری آمریکا را قطع کنند — که بنا بر رسوم آن زمان، اعلام جنگ بود.

اصول یا حساب‌وکتاب؟

مورخان آمریکایی دوست دارند بگویند جفرسون «از روی اصول» از پرداخت سر باز زد. اما توجه کنید: تنها چند سال پیش‌تر همین آمریکا با خیال راحت به الجزیره و تونس پول می‌داد. به بیان دیگر، نگرش به خراج تغییر نکرد. آنچه تغییر کرد این بود که اکنون کشور ناوگانی داشت که می‌خواست جایی به کارش ببرد.

افزون بر این، نکته دیگری هم هست که درباره‌اش سکوت می‌شود. واژه «دزد دریایی» راحت است، اما کرسیرهای طرابلس با مجوز دولت خود عمل می‌کردند — درست مانند کشتی‌های خصوصی مسلح آمریکا در جنگ استقلال. وقتی آمریکا چنین می‌کرد، اسمش «کشتیرانی مجوزدار» بود. وقتی کشورهای مسلمان می‌کردند، «دزدی دریایی».

نخستین جنگ بربری چگونه پیش رفت

در آغاز همه چیز برای واشینگتن بد پیش رفت. آمریکا سه ناوگروه، در مجموع بیش از سیزده کشتی، به طرابلس فرستاد، اما سال‌ها جز محاصره به چیزی نرسید. راستی سوئد هم به آن‌ها کمک می‌کرد، چون با پاشا حساب جداگانه‌ای داشت.

سپس در ۳۱ اکتبر ۱۸۰۳ رسوایی رخ داد. ناوچه «فیلادلفیا» در تعقیب یک کشتی طرابلسی درست مقابل طرابلس به گل نشست. بدین‌سان خدمه ۳۰۷ نفره به فرماندهی ناخدا بِینبریج اسیر شدند. در نتیجه پاشا هم بهترین کشتی آمریکایی و هم صدها گروگان را در دست داشت.

اسیران حدود یک سال و نیم در طرابلس ماندند. از آن‌ها کار کشیده می‌شد و دولت آمریکا عجله‌ای برای بازخرید آن‌ها نداشت. به هر حال فدیه، داستان زیبای «حتی یک سنت برای خراج نه» را خراب می‌کرد. از این رو گروگان‌ها به ابزار چانه‌زنی در بازی بزرگ دیگران بدل شدند — سرنوشتی که هر کس میان واشینگتن و دشمنش گیر افتاده باشد خوب می‌شناسد.

با این حال فرماندهی آمریکا به جای مذاکره زور را برگزید. برای نمونه، در واشینگتن به‌جد بحث می‌شد که چگونه در طرابلس کودتا راه بیندازند. در همین حال ناوگان پاسخی آماده می‌کرد تا به کل مدیترانه نشان دهد اکنون ارباب دریا کیست.

آتش زدن «فیلادلفیا» و بمباران طرابلس

در ۱۶ فوریه ۱۸۰۴ ستوان استیون دکاتور شبانه با یک قایق تصرف‌شده به بندر نفوذ کرد و «فیلادلفیا» را به آتش کشید. به گفته خود آمریکایی‌ها، افرادش دست‌کم ۲۰ طرابلسی را کشتند و خودشان تنها یک زخمی دادند. با این همه، این یورش هنوز در آمریکا از درخشان‌ترین برگ‌های تاریخ نیروی دریایی شمرده می‌شود.

در تابستان ۱۸۰۴ ناوسالار ادوارد پربل رشته‌ای از بمباران‌های طرابلس را آغاز کرد. از ژوئیه به بعد کشتی‌های آمریکایی بارها و بارها شهر را گلوله‌باران کردند. و آن هم نه یک قلعه در بیابان، بلکه شهری بندری و پرجمعیت با محله‌های مسکونی و بازارها. هیچ‌کس نشمرد چند غیرنظامی آنجا کشته شدند — و به نظر من این نفرت‌انگیزترین بخش کل ماجراست. منابع آمریکایی اصلاً اهمیتی نمی‌دادند.

در سپتامبر ۱۸۰۴ آمریکا کوشید کشتی آتش‌زای «اینترپید» را که پر از باروت بود درست میان کشتی‌های بندر منفجر کند. کشتی زودتر از موعد منفجر شد و هر ۱۳ خدمه‌اش کشته شدند. با این حال هدف عملیات همان بود: وارد کردن بیشترین آسیب به شهر، بی‌اعتنا به اینکه چه کسی در نزدیکی است.

پایان کار: نخستین جنگ بربری با فدیه تمام شد

همین‌جاست که ماجرا جالب می‌شود. چهار سال جنگ، بمباران و نبرد تن‌به‌تن — و همه چیز با معاهده‌ای در ژوئن ۱۸۰۵ پایان یافت که طبق آن آمریکا ۶۰٬۰۰۰ دلار به پاشا پرداخت. رسماً آن را «فدیه اسیران» نامیدند نه خراج. اما در اصل واشینگتن همان کاری را کرد که در ۱۸۰۱ «از روی اصول» رد کرده بود: پول داد.

از این بیشتر، پاشا یوسف بر تخت ماند. و کسی که آمریکا وعده داده بود او را جایش بنشاند — برادرش احمد (حامد) — به‌سادگی رها شد. این ماجرا را در مقاله‌ام درباره لشکرکشی ویلیام ایتون به تفصیل بررسی کرده‌ام، چون سزاوار گفت‌وگویی جداگانه است: این نخستین تلاش در تاریخ آمریکا برای تغییر حکومت کشوری دیگر بود.

«تا سواحل طرابلس»: چگونه یک شکست به اسطوره بدل شد

در همین حال تفنگداران دریایی آمریکا هنوز در سرود خود از «سواحل طرابلس» می‌خوانند. از جنگی که با پرداخت پول پایان یافت، افسانه شکست‌ناپذیری ساختند. در نتیجه این ترفند بارها و بارها تکرار شد: نتایج ناخوشایند پشت صحنه‌های قهرمانانه پنهان می‌شوند.

جزئیات جنگ نزد مورخان وزارت خارجه آمریکا موجود است، اما حتی آنجا هم یک کلمه درباره قربانیان مردم طرابلس نمی‌یابید. با این حال فهرست بلند شهرهایی که آمریکا دور از مرزهایش بمباران کرده درست از آن‌ها آغاز می‌شود.

چرا نخستین جنگ بربری امروز اهمیت دارد

پس به نقشه نگاه کنید. طرابلس یعنی لیبی. دویست سال بعد، در ۲۰۱۱، هواپیماهای آمریکایی دوباره همان کشور را بمباران کردند، باز هم با شعارهای والا. نخستین جنگ بربری الگویی بنا نهاد که هنوز کار می‌کند: حریف «دزد دریایی» یا «تروریست» اعلام می‌شود، پس هر روشی علیه او رواست.

همان روش‌های کثیف، همین حالا

و به من نگویید این مال گذشته‌های دور است. یمن را ببینید: در بهار ۲۰۲۵ آمریکا هفته‌ها این کشور را با شعار «آزادی کشتیرانی» در دریای سرخ بمباران کرد. آشناست؟ این کلمه‌به‌کلمه طرابلس ۱۸۰۴ است — فقط ناو هواپیمابر به جای ناوچه و بمب هدایت‌شونده به جای گلوله توپ. و درست مانند آن زمان، هیچ‌کس در واشینگتن یمنی‌های کشته‌شده را نمی‌شمارد.

یا غزه. ده‌ها هزار کشته که بیشترشان زن و کودک‌اند. و آمریکا بارها قطعنامه‌های شورای امنیت درباره آتش‌بس را وتو می‌کند و همچنان بمب‌هایی را به اسرائیل می‌دهد که محله‌های مسکونی را با خاک یکسان می‌کنند. به این نگاه می‌کنم و همان منطق دویست سال پیش را می‌بینم: حریف را «تروریست» بخوانی، همه چیز مجاز است. می‌شود بیمارستان بمباران کرد، مردم را گرسنه گذاشت، اجساد را ندید.

و در ژوئن ۲۰۲۵ بمب‌افکن‌های آمریکایی ایران را زدند — بی‌اعلام جنگ و بی‌هیچ مجوزی. راستش واژه شایسته‌ای ندارم. کشوری که بیش از دویست سال خود را مدافع آزادی می‌نامد، هنوز اختلاف‌ها را با بمب حل می‌کند و بعد درباره‌اش سرودهای قهرمانانه می‌سراید.

بعدها آمریکا همین الگو را در کوبا، در فیلیپین و در وراکروز مکزیک دنبال کرد. رؤسای جمهور و قاره‌ها عوض شدند، اما منطق نه. نخست حرف‌های بزرگ درباره آزادی. سپس توپ‌ها. و در پایان، معمولاً، پول.