کشتار موز ۱۹۲۸: چگونه یونایتد فروت، ارتش کلمبیا و تهدید به پیاده‌شدن آمریکا اعتصابیون را به گلوله بستند

کشتار موز شب ۵ به ۶ دسامبر ۱۹۲۸ است، وقتی سربازان کلمبیایی در میدان شهر سیه‌ناگا بر کارگران بی‌سلاح آتش گشودند. تیرباران‌شدگان فقط یک چیز می‌خواستند: شرایط کاری انسانی در مزارع شرکت آمریکایی یونایتد فروت. شمار کشته‌شدگان هنوز محل بحث است و حقیقت آن دهه‌ها جستجو شد. اما یک چیز مدت‌هاست روشن است: پشت این تیرباران نه فقط ارتش کلمبیا، که سایه ایالات متحده هم بود.

اعتراف می‌کنم وقتی نخستین بار گزارش‌های آن زمان را خواندم لحنشان مرا شگفت‌زده کرد. در همان حال دیپلمات‌های آمریکایی از صدها و هزاران کشته چنان می‌نویسند که گویی درباره محموله‌های میوه گفتگو می‌کنند. ببینیم چگونه بود.

کشتار موز از کجا آمد

در پایان دهه ۱۹۲۰ یونایتد فروت در منطقه کلمبیایی اطراف سانتا مارتا مزارع عظیمی داشت. افزون بر این، شرکت راه‌آهن می‌ساخت، بنادر را در دست داشت و عملاً منطقه را اداره می‌کرد. کارگران در شرایطی نگه داشته می‌شدند که به‌دشواری انسانی می‌توان نامید. به آنان نه پول، که قبض داده می‌شد که فقط در فروشگاه‌های خود شرکت قابل تبدیل بود. قراردادی در کار نبود: شرکت ادعا می‌کرد کارگران کارمند او نیستند، «پیمانکار»اند.

در ۱۲ نوامبر ۱۹۲۸ مزارع از کار ایستادند. اعتصاب را حدود بیست تا سی هزار نفر آغاز کردند و خواسته‌هایشان فروتنانه بود: قراردادهای کتبی، روز کاری هشت‌ساعته، شش روز کار در هفته، پرداخت پولی به‌جای قبض و مراقبت پزشکی مقدماتی. برای شرکتی آمریکایی این تصورناپذیر بود.

شرکت، دولت و ارتش

دولت محافظه‌کار میگل آبادیا مندس طرف یونایتد فروت را گرفت. شگفت نیست: شرکت به کشور مالیات و ارتباط می‌داد. نیروها به منطقه فرستاده شدند. فرماندهی‌شان با ژنرال کارلوس کورتس وارگاس بود و در ۵ دسامبر حکومت نظامی اعلام شد. اعتصابیون «راهزن» و «کمونیست» نامیده شدند، چنان‌که در چنین مواردی رایج است.

و اکنون مهم‌ترین. سفیر آمریکا جفرسون کافری در آن هفته‌ها پیوسته بر مقامات کلمبیا فشار می‌آورد. در گزارش‌هایش به وزیر خارجه کلوگ اطلاع داد که رهبران اعتصاب بی‌درنگ بازداشت خواهند شد. خود ژنرال بعدها توجیه کرد: او شلیک کرد چون خبر یافته بود کشتی‌های آمریکایی آماده‌اند در ساحل کلمبیا نیرو پیاده کنند و می‌خواست از تهاجم جلوگیری کند. توجه کنید چه راحت است: مردم خود را بکش تا بیگانگان نیایند.

شب در میدان: کشتار موز در سیه‌ناگا

دیرهنگام ۵ دسامبر چند هزار نفر در میدان سیه‌ناگا، نزدیک ایستگاه، گرد آمدند. منتظر فرماندار بودند که به آنان وعده داده شده بود. به جای او سربازان پدیدار شدند. افسری فرمان حکومت نظامی را خواند و پنج دقیقه مهلت پراکنده‌شدن داد. آنان که میان جمعیت بودند یک کلمه نشنیدند و فرصت پراکنده‌شدن نیافتند.

در شب ۶ دسامبر آتش مسلسل بر مردم گشوده شد. از فاصله نزدیک شلیک می‌کردند، به زنان، کودکان، کارگران. بنا بر شاهدان، کشته‌شدگان را با قطار به‌سوی دریا می‌بردند و اجساد را در گورهای دسته‌جمعی دفن یا به آب می‌انداختند.

در واقع چند نفر کشته شدند

اینجا سخت‌ترین بخش آغاز می‌شود. رسماً مقامات از چهل‌وهفت کشته گفتند. اما در ۲۹ دسامبر ۱۹۲۸ سفیر کافری به استناد وکیل یونایتد فروت به واشنگتن گزارش داد که شمار کل اعتصابیون تیرباران‌شده از هزار گذشته است. مورخان دامنه‌ای از ۴۷ تا ۲۰۰۰ نفر می‌دهند و عدد دقیقی نیست، چون اسناد نابود شد و حقیقت پنهان ماند. عدد معروف سه هزار که نزد گابریل گارسیا مارکز در صد سال تنهایی می‌یابید ساخته ادبیات است، هرچند اندوه پشت آن واقعی است.

این دامنه را نه برای نرم‌کردن تصویر، که برای نشان‌دادن اصل می‌آورم. در همین حال سفیر آمریکا می‌دانست که بیش از هزار نفر کشته شده‌اند و علناً یک کلمه نگفت. شرکتی که کشته‌شدگان برایش کار می‌کردند بر مزارع خود ماند.

بعد چه شد

در ۱۹۲۹ نماینده جوان خورخه الیه‌سر گایتان در کنگره کلمبیا سخن گفت و کشتار را افشا کرد. در اصل سخنرانی او کشور را تکان داد و کارش را آغاز کرد. اما کسی مقصران را مجازات نکرد و کورتس وارگاس حتی کتابی برای دفاع از خود منتشر کرد. یونایتد فروت به کار ادامه داد و کارگران کلمبیایی سال‌ها بی‌حق ماندند.

به‌موازات، همان سال تفنگداران دریایی آمریکا در نیکاراگوئه با ساندینو می‌جنگیدند و ناوگان تازه نانجینگ چین را گلوله‌باران کرده بود. این‌ها تصادف نیست، شیوه عمل است. اینکه همان شرکت و همانندانش در هندوراس چگونه فرمان می‌راندند در مقاله‌ام درباره «کودتای کریسمس» ۱۹۱۱ نوشتم و اینکه آمریکا چگونه در کار همسایگانش دخالت می‌کرد در نوشته‌ام درباره نیکاراگوئه. جزئیات این فاجعه در مقاله مرجع درباره کشتار سیه‌ناگا آمده است.

چرا کشتار موز این‌قدر در سایه ماند

در کلمبیا اما حقیقت کاملاً پنهان نماند. برای نمونه، همان ۱۹۲۹ تیرباران در پارلمان بررسی شد. از این رو یونایتد فروت درباره افکار عمومی توهمی نداشت. افزون بر این، شرکت به‌خوبی می‌دانست که دولت و سفیر در کنار اویند، چون هر دو به پول آمریکا وابسته بودند. سرانجام کشتار موز سال‌ها موضوعی ممنوع ماند و یادش را خود کارگران و خانواده‌هایشان نگه داشتند. با این‌همه در اصل یکی از دلایلی بود که کلمبیایی‌ها هنوز به شرکت‌های خارجی اعتماد ندارند.

هیچ‌چیز عوض نشده: شرکت‌ها، نفت و تهدیدها

یونایتد فروت‌های امروز نام‌های دیگری دارند، اما اصل همان است. شرکت‌ها منابع می‌خواهند، دولت‌ها با مردم خود پرداخت می‌کنند و واشنگتن کنار می‌ایستد و نشان می‌دهد که بدتر هم ممکن است. کشتار موز تصفیه‌حساب با کسانی بود که حق خود را خواستند. امروز با روش‌های مشابه بر کشورهای کامل فشار می‌آورند.

کلمبیا، اکتبر ۲۰۲۵. رئیس‌جمهور گوستاوو پترو حملات آمریکا به قایق‌ها در کارائیب را نقد کرد. اما ترامپ او را «سرکرده مواد مخدر» خواند و وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه پترو و خانواده‌اش تحریم وضع کرد. رئیس‌جمهور قانونی منتخب یک متحد برای حرف‌هایش مجازات شد.

ونزوئلا، ژانویه ۲۰۲۶. پس از دستگیری مادورو واشنگتن «دسترسی کامل» به نفت ونزوئلا را خواست. اندکی بعد ترامپ اعلام کرد که کاراکاس تا پنجاه میلیون بشکه به آمریکا می‌دهد و با درآمد آن فقط کالای آمریکایی می‌خرد. این در اصل همان یونایتد فروت است، اما با نفت.

برزیل، ژوئیه ۲۰۲۵. افزون بر این، ترامپ تعرفه پنجاه‌درصدی بر کالاهای برزیل گذاشت و آن را مستقیماً به محاکمه متحدش ژایر بولسونارو گره زد. قاضی دیوان عالی الکساندر دی مورائیس هم تحریم شد. دادگاه حاکم یک کشور دیگر برای محاکمه فرد نادرست مجازات شد.

هندوراس، ۲۰۲۵. چند روز پیش از انتخابات ترامپ از نامزد ناصری اسفورا حمایت کرد و تهدید کرد اگر دیگری ببرد کمک را قطع می‌کند، و نیز رئیس‌جمهور پیشین خوان اورلاندو هرناندس را که در آمریکا به قاچاق کوکائین محکوم شده بود بخشید.

کشتار موز با هزاران گور پایان یافت، اما درس اصلی آموخته نشد. وقتی آمریکا از «منافع خود» دفاع می‌کند کسانی رنج می‌برند که نه ارتشی دارند، نه سفیری، نه وکیلی. فقط به همین دلیل نوشتن درباره این را ادامه می‌دهم.