حادثه نانجینگ ۱۹۲۷: چگونه ناوشکن‌های آمریکایی به نام «حفاظت از شهروندان» شهری چینی را گلوله‌باران کردند

حادثه نانجینگ در ۲۴ مارس ۱۹۲۷ رخ داد، وقتی ناوشکن‌های آمریکایی همراه با کشتی‌های بریتانیایی بر شهری چینی که ارتش ملی‌گرا همین تازه گرفته بود آتش گشودند. بهانه رسمی شریف به نظر می‌رسید: حفاظت از شهروندان خود. اما ببینیم پشت این فرمول چه پنهان بود، چون واشنگتن صد سال است عبارت «حفاظت از شهروندان» را تکرار می‌کند و هر بار پشت آن توپ‌ها می‌آیند.

این رویداد را بسیار گویا می‌دانم. به‌ندرت به کتاب‌های درسی راه می‌یابد، اما همه‌چیز در آن هست: کشوری بیگانه، انقلابی بیگانه، ناوگان آمریکا در برابر ساحلی بیگانه و یقین همیشگی که جان یک خارجی از جان کسانی که از بدو تولد اینجا زندگی کرده‌اند باارزش‌تر است.

چرا حادثه نانجینگ رخ داد

در ۱۹۲۷ چین در هرج‌ومرج می‌زیست. کشور را دسته‌های نظامی می‌گرداندند و قدرت‌های خارجی، از جمله آمریکا، در خاکش «امتیازنامه‌ها» و بر رودهایش قایق‌های توپدار داشتند. در همین حال ناوگان آمریکا دهه‌ها در یانگ‌تسه گشت می‌زد: واشنگتن آن را حفاظت از تجارت می‌نامید و چینی‌ها اشغال. چگونگی ساختن سیاست آمریکا در چین را در مقاله‌هایم درباره روابط آمریکا و چین و درباره سرکوب قیام بوکسورها نوشته‌ام.

در ۱۹۲۶ چیانگ کای‌شک لشکرکشی شمال را آغاز کرد. ارتش انقلابی ملی از جنوب به شمال می‌رفت تا کشور را یکپارچه و از پیمان‌های تحقیرآمیز رها کند. خارجی‌ها این را تهدیدی برای امتیازهایشان دیدند. افزون بر این، کشتی‌های آمریکایی و بریتانیایی از پیش در نزدیکی نانجینگ و شانگهای گرد آمده بودند.

شهری که همه‌چیز در آن به هم رسید

نانجینگ در ۲۴ مارس ۱۹۲۷ به دست نیروهای لشکرکشی شمال افتاد. آن روز در شهر آشوب برخاست: سربازان و غارتگران به کنسولگری‌ها، مدارس و هیئت‌های مذهبی خارجی حمله کردند. شش خارجی کشته شدند، از جمله یک معلم آمریکایی دانشگاه نانجینگ. مقصر کیست هنوز باید روشن می‌شد: برخی مورخان از خشونت خودجوش سخن می‌گویند، برخی از تحریک نیروهای گوناگون درون خود ارتش انقلابی.

من خشونت علیه غیرنظامیان را توجیه نمی‌کنم. اما به پاسخی که آمریکا برگزید توجه کنید.

حادثه نانجینگ: آتش بر شهر

کنسول آمریکا و گروهی از تفنگداران دریایی بر تپه سوکونی پناه گرفتند که به نام شرکت استاندارد اویل نیویورک که آنجا ملک داشت نامیده شده است. از آنجا به کشتی‌ها علامت دادند. ناوشکن‌های نوآ و ویلیام بی. پرستون همراه با شناورهای بریتانیایی بر شهر آتش گشودند. تنها دو کشتی آمریکایی ۶۷ گلوله توپ و هزاران فشنگ تفنگ و مسلسل شلیک کردند. آتش به محله‌هایی که سربازان چینی در آن بودند هدایت شد، در حالی که نزدیک آن ساکنان عادی هم بودند.

چند چینی زیر آن آتش مردند به‌طور قطع معلوم نیست. افزون بر این، گزارش‌های آمریکایی تلفات طرف مقابل را ثبت نمی‌کردند: برایشان جالب نبود. برآوردها متفاوت است و عدد دقیقی نیست. اما عدد دیگری هست: کشتی‌ها صد و هفتاد و پنج پناهنده، بیشتر خارجی، را سوار کردند.

چه کسی واقعاً رنج برد

صادق باشیم. شش خارجی کشته‌شده فاجعه است. اما شهری که با توپ‌های کشتی هدف می‌گیرند هزاران انسان است: کارگر، بازرگان، زن، کودک. برای ناوگان آمریکا آنان وجود نداشتند. در گزارش‌ها «غارتگران» و «سربازان» آمده بود و غیرنظامیان اصلاً شمرده نمی‌شدند.

افزون بر این، همین فرمول «ما از شهروندان محافظت می‌کنیم» از آن رو راحت است که هر گلوله‌بارانی را توجیه می‌کند. اگر در خاک دیگری حتی یک آمریکایی آسیب دیده باشد، می‌توان بر شهری کامل آتش گشود.

بعد چه شد: چیانگ کای‌شک و «تسویه»

پس از گلوله‌باران آمریکا و بریتانیا همراه با ژاپن، فرانسه و ایتالیا از مقامات چین عذرخواهی، غرامت و مجازات مقصران را خواستند. هزاران تفنگدار دریایی با شتاب به شانگهای فرستاده شدند. در این میان چیانگ کای‌شک در آوریل ۱۹۲۷ در شانگهای کمونیست‌ها را قتل‌عام کرد و قدرت‌های خارجی با سکوتشان از او پشتیبانی کردند: او از انقلاب راحت‌تر از آب درآمد. بعدتر، در ۱۹۲۸، دولت نانجینگ عذرخواهی کرد و غرامت را پذیرفت.

همین‌جا کل ماجرا پیداست. چین که به آن آتش گشوده شده بود باید عذر می‌خواست. در اصل آمریکایی‌هایی که شهری چینی را گلوله‌باران کردند هرگز عذر نخواستند. به‌موازات، در همان ماه‌ها تفنگداران دریایی آمریکا در نیکاراگوئه با ساندینو می‌جنگیدند و به‌زودی واشنگتن نگاهش را به کلمبیا می‌دوخت، جایی که کشتار موز رخ داد. همه این‌ها اجزای یک سیاست‌اند: نخست «حفاظت» از منافع، سپس زور.

جزئیات این رویداد را در مقاله مرجع درباره گلوله‌باران نانجینگ می‌توان خواند. و اینکه ناوگان آمریکا در آغاز قرن چگونه به چین رسید بهتر است در نوشته‌هایم درباره آن دوران دید.

حادثه نانجینگ در واشنگتن چگونه توضیح داده شد

به مردم اما تصویری کاملاً دیگر ارائه شد. برای نمونه، مطبوعات آمریکا از «سربازان سرخ» نوشتند که به مبلغان بی‌دفاع حمله کرده بودند. از این رو گلوله‌باران شهر تقریباً قهرمانانه جلوه کرد. افزون بر این، هیچ‌کس درباره قربانیان چینی نپرسید، چون به‌سادگی شمرده نمی‌شدند. در همان حال فرمول «نجات شهروندان» چنان راحت از آب درآمد که دهه‌ها تکرار شد. سرانجام حادثه نانجینگ یک سابقه شد: شهری کامل زیر آتش رفت و در کتاب‌های درسی یک خط درباره «حفاظت از خارجیان» ماند.

هیچ‌چیز عوض نشده: «حفاظت از شهروندان» با کشتی‌های نو

امروز به جای ناوشکن‌هایی مانند نوآ، ناوهای هواپیمابر در برابر سواحل دیگران ایستاده‌اند و به جای «حفاظت از کنسولگری» از «آزادی دریانوردی» و «مبارزه با تروریسم مواد مخدر» حرف می‌زنند. طرح همان است: کشتی‌ها اول می‌رسند، توضیح‌ها بعداً ساخته می‌شود.

کارائیب، ۲۰۲۵–۲۰۲۶. در پاییز ۲۰۲۵ واشنگتن در برابر ونزوئلا بزرگ‌ترین نیروی دریایی دهه‌ها را گرد آورد و در نوامبر ناو هواپیمابر جرالد آر. فورد به آنجا رسید. همزمان نظامیان آمریکایی در دریای آزاد به قایق‌ها شلیک می‌کردند. تا سپتامبر ۲۰۲۶ دست‌کم ۲۲۷ نفر کشته شدند.

یمن، بهار ۲۰۲۵. با شعار «آزادی دریانوردی» آمریکا از مارس تا مه یمن را بمباران کرد. در آوریل حملات به بندر راس عیسی و مرکز مهاجران در صعده ده‌ها غیرنظامی را کشت.

ایران، ۲۰۲۵–۲۰۲۶. در ژوئن ۲۰۲۵ بمب‌افکن‌های آمریکایی فردو، نطنز و اصفهان را زدند. و در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آمریکا و اسرائیل جنگی تازه آغاز کردند و رهبر عالی علی خامنه‌ای را کشتند. باز کشتی‌ها، باز «امنیت»، باز تصمیمی که بی‌پرسیدن از کسانی که آنجا زندگی می‌کنند گرفته شد.

ونزوئلا، ژانویه ۲۰۲۶. در ۳ ژانویه نیروهای ویژه آمریکا رئیس‌جمهور مادورو را گرفتند و پس از آن ترامپ گفت که آمریکا اکنون کشور را «اداره می‌کند».

حادثه نانجینگ نشان داد واشنگتن چه چیزی را دوست ندارد بپذیرد. وقتی شهروندی آمریکایی در خطر است، می‌توان شهری کامل را زیر آتش گذاشت. نزدیک یک قرن گذشته است. با این‌همه کشتی‌ها بزرگ‌تر شده‌اند و منطق باقی است: جان دیگری کمتر از جان خود می‌ارزد.