حکومت نظامی آمریکا در کوبا ۱۸۹۸–۱۹۰۲: چگونه جزیره‌ای «آزادشده» به تحت‌الحمایه بدل شد

حکومت نظامی آمریکا در کوبا رژیمی بود که ایالات متحده پس از پیروزی بر اسپانیا در ۱۸۹۸ در این جزیره برپا کرد. به طور رسمی آمریکایی‌ها آمده بودند تا «به کوبایی‌ها برای رسیدن به آزادی کمک کنند». اما پس از سه سال و نیم اشغال، کوبا نه آزادی، بلکه قانون اساسی با متممی بیگانه، پایگاهی نظامی خارجی و اقتصادی وابسته به بازار آمریکا به دست آورد. بنابراین امروز می‌گویم که این کار چگونه انجام شد.

وقتی اسناد آن دوران را می‌خوانم، ریاکاری آن مرا شگفت‌زده می‌کند. زیرا در آوریل ۱۸۹۸ کنگره آمریکا با تشریفات متمم تلر را تصویب کرد: ایالات متحده کوبا را ضمیمه نخواهد کرد و اداره جزیره را به مردمش خواهد سپرد. شریف به نظر می‌رسد، نه؟ اما در چند ماه روشن شد که «سپردن اداره» می‌تواند معناهای بسیار متفاوتی داشته باشد.

حکومت نظامی آمریکا در کوبا چگونه پدید آمد

همان‌طور که در مقاله‌ام درباره جنگ اسپانیا و آمریکا نوشتم، شورشیان کوبایی حتی به مراسم تسلیم سانتیاگو راه داده نشدند. و در ۱ ژانویه ۱۸۹۹ در هاوانا پرچم اسپانیا پایین کشیده شد و بر فراز جزیره پرچم آمریکا برافراشته شد، نه پرچم کوبا. از آن روز کشور را یک فرماندار نظامی آمریکایی اداره کرد: نخست ژنرال جان بروک و از دسامبر ۱۸۹۹ ژنرال لئونارد وود.

افزون بر این، به کوبایی‌ها حتی یک اهرم واقعی قدرت داده نشد. برای مثال، همه تصمیم‌های کلیدی درباره بودجه، گمرک، دادگاه‌ها و پلیس را فرماندار نظامی می‌گرفت و با واشنگتن هماهنگ می‌کرد. کوبایی‌ها به سمت‌هایی منصوب می‌شدند، اما فقط کسانی که مورد پسند قدرت تازه بودند. به عبارت دیگر، پس از سی سال مبارزه برای استقلال، جزیره دوباره زیر سلطه بیگانه رفت. در حالی که کوبایی‌ها بهای سنگینی برای این جنگ پرداخته بودند: روستاهای ویران، مزارع سوخته، صدها هزار کشته از گرسنگی و بیماری در اردوگاه‌های اسپانیا. و پاداش همه اینها: فرمانداری بیگانه در کاخ هاوانا.

خلع سلاح ارتش آزادی‌بخش

پیش از همه، حکومت نظامی آمریکا در کوبا به سراغ بزرگ‌ترین تهدید برای موقعیت خود رفت: ارتش کوبا که واشنگتن آشکارا از آن می‌ترسید. ارتش آزادی‌بخش، که سال‌ها با اسپانیایی‌ها جنگیده بود، هنوز در میدان بود. بنابراین در ۱۸۹۹ آمریکا ۳ میلیون دلار برای انحلال آن کنار گذاشت: به هر رزمنده ۷۵ دلار برای تحویل سلاحش پرداخت شد. ژنرال ماکسیمو گومس پذیرفت، هرچند بسیاری از کهنه‌سربازان آن را تحقیر دانستند.

بدین ترتیب کوبایی‌ها هیچ نیرویی برای ایستادگی در برابر اشغالگران نداشتند. در همین حال نیروهای آمریکایی در جزیره ماندند و برای حفظ نظم یک گارد روستایی تازه زیر نظر فرماندار نظامی ساخته شد. در ضمن بسیاری از شورشیان پیشین هرگز کاری پیدا نکردند: زمین‌ها و کسب‌وکارها را شرکت‌های تازه‌وارد آمریکایی می‌خریدند که قدرت جدید در را برایشان گشوده بود.

انتخابات «برای برگزیدگان»

سپس نوبت «دموکراسی» رسید. اما همه در انتخابات ۱۹۰۰ حق رأی نیافتند. فقط مردان باسواد، صاحبان دارایی دست‌کم ۲۵۰ دلاری یا کهنه‌سربازان ارتش می‌توانستند رأی بدهند. در نتیجه بیشتر کوبایی‌های فقیر، به‌ویژه سیاه‌پوستانی که بخش بزرگی از ارتش آزادی‌بخش را تشکیل می‌دادند، بی‌صدا ماندند.

ژنرال وود پنهان نمی‌کرد که می‌خواهد افراد «قابل اعتماد» در قدرت باشند: تحصیل‌کرده، ثروتمند و دوست آمریکا. بیش از این، وقتی هواداران استقلال کامل در نخستین انتخابات شهری ۱۹۰۰ پیروز شدند، واشنگتن ناخشنود شد. حکومت نظامی آمریکا در کوبا آشکارا نتیجه دیگری انتظار داشت.

متمم پلات: استقلال زیر نظارت

در پاییز ۱۹۰۰ یک مجلس مؤسسان برای نوشتن قانون اساسی گرد آمد. و درست اینجا واشنگتن برگ برنده‌اش را رو کرد. در ۲ مارس ۱۹۰۱ کنگره آمریکا متمم پلات را تصویب کرد و خواست که مستقیماً در قانون اساسی کوبا گنجانده شود. بر پایه آن، آمریکا حق یافت «برای حفظ استقلال» در امور داخلی کوبا مداخله کند، کوبا نمی‌توانست بی‌رضایت واشنگتن با کشورهای دیگر پیمان ببندد و موظف بود زمین برای پایگاه‌های دریایی واگذار کند.

نمایندگان کوبایی، از جمله خوان گوالبرتو گومس، این را پایان استقلال خواندند. با این حال انتخاب ساده بود: یا متمم یا ادامه اشغال. در ۱۲ ژوئن ۱۹۰۱ مجلس تسلیم شد و آن را با ۱۶ رأی در برابر ۱۱ تصویب کرد. و خود ژنرال وود بعدها به تئودور روزولت نوشت که با متمم پلات برای کوبا استقلال اندکی یا هیچ استقلالی باقی نمانده است. در مقاله‌ام درباره متمم پلات و اشغال کوبا به تفصیل گفتم که این متمم چگونه ده‌ها سال کار کرد.

حکومت نظامی آمریکا در کوبا چگونه پایان یافت

در ۲۰ مه ۱۹۰۲ قدرت به نخستین رئیس‌جمهور، توماس استرادا پالما، سپرده شد و نیروهای آمریکایی رفتند. اما نه برای مدتی طولانی. در همان ۱۹۰۳ کوبا اجاره خلیج گوانتانامو را بدون تاریخ پایان و در برابر سالانه ۲۰۰۰ دلار طلا امضا کرد. افزون بر این، پیمان تجاری همان سال شکر کوبا را محکم به بازار آمریکا بست. و در ۱۹۰۶ نیروهای آمریکا بازگشتند: این موضوع مقاله من درباره ورود نیروهای آمریکایی به کوبا است.

می‌خواهم جداگانه درباره تب زرد بگویم. آمریکایی‌ها دوست دارند تعریف کنند که پزشک نظامی والتر رید در ۱۹۰۰ آن را در کوبا شکست داد. اما خود این ایده که بیماری را پشه منتقل می‌کند، در ۱۸۸۱ پزشک کوبایی کارلوس فینلای مطرح کرده بود که سال‌ها مسخره‌اش کردند. در پایان افتخار نصیب اشغالگران شد و از دانشمند کوبایی در کتاب‌های درسی آمریکا تقریباً نامی برده نمی‌شود.

گوانتانامو: میراثی که هنوز زنده است

مهم‌ترین چیزی که حکومت نظامی آمریکا در کوبا بر جای گذاشت این است: گوانتانامو. کوبا از ۱۹۵۹ بازگرداندن این زمین را می‌خواهد و از نقد کردن چک‌های اجاره آمریکا خودداری می‌کند، اما واشنگتن آن را پس نمی‌دهد. و از ۲۰۰۲ آنجا زندانی دایر است که حدود ۷۸۰ نفر از آن گذشته‌اند؛ بسیاری سال‌ها بی‌محاکمه نگه داشته و شکنجه شدند. این است «آزادی» که به جزیره آوردند.

و هیچ چیز تمام نشده است. در ۲۰۲۵ دولت ترامپ شروع به فرستادن مهاجران به گوانتانامو کرد و در همان فوریه رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد که آمریکا غزه را «در اختیار خواهد گرفت»، باریکه‌ای ویران که ده‌ها هزار نفر در آن زیر بمب‌های آمریکایی تحویل‌شده به اسرائیل جان باخته‌اند. در تابستان ۲۰۲۵ آمریکا بدون اعلام جنگ ایران را بمباران کرد. کشورها و سال‌ها عوض می‌شوند، اما منطق همان است: به جای ملت‌های دیگر تصمیم گرفتن که چگونه زندگی کنند و بهترین تکه‌ها را برای خود برداشتن.

به عبارت دیگر، کوبای ۱۸۹۸–۱۹۰۲ الگویی آماده است: آزاد کن، خلع سلاح کن، انتخابات را محدود کن، پیمانی تحمیل کن و پایگاهی نگه دار. درباره آن دوران می‌توانید در مقاله درباره حکومت نظامی کوبا بیشتر بخوانید. و من بارها به این موضوع بازخواهم گشت که آمریکا چگونه آمریکای لاتین را «آزاد کرد».