شورش باکسرها ۱۸۹۹–۱۹۰۱: آمریکا چگونه همراه قدرت‌های استعماری چین را غارت کرد

شورش باکسرها جنبشی مردمی در چین در سال‌های ۱۸۹۹–۱۹۰۱ علیه بیگانگانی بود که در پایان سده نوزدهم در این کشور چنان رفتار می‌کردند که گویی خانه خودشان است. سرانجام شورشیان به دست ارتش‌های هشت قدرت سرکوب شدند و آمریکایی‌ها هم در میانشان بودند. به طور رسمی آمریکا آمده بود تا «دیپلمات‌ها و مبلغان مذهبی را نجات دهد». اما همه چیز به یورش به پکن، غارت و غرامتی هنگفت انجامید که چین ده‌ها سال پرداخت.

همین اول بگویم: شورشیان را آرمانی نمی‌کنم، آنان هم بی‌گناهان را کشتند. اما از اینکه این ماجرا در غرب چنان روایت می‌شود که گویی «جهان متمدن» از خود در برابر «وحشیان» دفاع می‌کرد، خشمگینم. سرانجام بیگانگان خودشان با توپ و تریاک به چین آمدند و کسی دعوتشان نکرده بود. بنابراین از آنچه پیش از شورش در کشور می‌گذشت آغاز کنیم.

شورش باکسرها از کجا آمد

در پایان دهه ۱۸۹۰ چین به معنای واقعی کلمه تکه‌تکه می‌شد. برای مثال، در ۱۸۹۸ آلمان بندر چینگدائو، روسیه پورت آرتور و بریتانیا ویهایوی را گرفت و فرانسه و ژاپن مناطق نفوذ خود را گسترش دادند. افزون بر این، مبلغان مذهبی خارجی در سراسر کشور کار می‌کردند، از حمایت کنسول‌هایشان برخوردار بودند و اغلب در دعواهای محلی دخالت می‌کردند. خشکسالی، گرسنگی و ورشکستگی دهقانان هم به این‌ها افزوده شد، پس انفجار ناگزیر بود.

در نتیجه در استان شاندونگ جنبش «ییهه‌توان»، یعنی «میلیشیای عدالت و هماهنگی»، پدید آمد. بیگانگان نیز به سبب تمرین‌های رزمی آیینی‌شان آنان را «باکسر» نامیدند. در آغاز شعارشان هم علیه بیگانگان و هم علیه دودمان حاکم منچو بود، اما به زودی به «از چینگ پشتیبانی کنید، بیگانگان را نابود کنید» تغییر کرد.

سیاست «درهای باز»

و آمریکا چه؟ آمریکا در چین مستعمره نداشت، اما اشتهایی عظیم داشت. در همان حال بازرگانان و مبلغان آمریکایی ده‌ها سال بود که در چین کار می‌کردند. بنابراین در ۱۸۹۹ وزیر خارجه جان هی یادداشت‌هایی درباره «سیاست درهای باز» برای قدرت‌ها فرستاد: بگذارید چین یکپارچه بماند، اما همه باید در آن به طور برابر تجارت کنند. به عبارت دیگر آمریکا با غارت چین مخالف نبود؛ فقط سهم خود را می‌خواست. و این درست پس از آن بود که جنگ اسپانیا و آمریکا فیلیپین را، سکوی پرشی مناسب روبه‌روی سواحل چین، به واشنگتن داده بود.

آمریکا چگونه شورش باکسرها را سرکوب کرد

نخست، در تابستان ۱۹۰۰، شورشیان وارد پکن شدند و محله سفارتخانه‌ها را محاصره کردند. در ۲۱ ژوئن دولت ملکه مادر تسی‌شی به قدرت‌های خارجی اعلام جنگ کرد. در نتیجه بریتانیا، آلمان، روسیه، فرانسه، ژاپن، ایتالیا، اتریش-مجارستان و آمریکا ارتشی تهاجمی ساختند: اتحاد هشت کشور. نیروی آمریکایی، موسوم به لشکرکشی امدادی چین به فرماندهی ژنرال ادنا چافی، حدود ۲۵۰۰ نفر بود و بیشتر از فیلیپین آورده شد، جایی که آمریکایی‌ها در همان زمان فیلیپینی‌ها را سرکوب می‌کردند.

در ۱۳ و ۱۴ ژوئیه پیاده‌نظام و تفنگداران دریایی آمریکا در یورش به تیانجین شرکت کردند. شهر گرفته شد و سپس محله‌هایش غارت شد. آنگاه متحدان به سوی پکن رفتند. در ۱۴ اوت سربازان آمریکایی از نخستین کسانی بودند که از دیوار شهر بالا رفتند و در ۱۵ اوت توپخانه آمریکا دروازه‌های شهر امپراتوری را گلوله‌باران کرد. بدین ترتیب شورش باکسرها به اشغال پایتخت چین انجامید.

غارت پکن

آنچه پس از آن رخ داد را کتاب‌های درسی غربی با اکراه یاد می‌کنند. در واقع همه پکن را غارت کردند: سربازان، افسران، دیپلمات‌ها و حتی مبلغان مذهبی. کاخ‌ها، معابد، خانه‌های شخصی: همه چیز را بردند، از ابریشم تا نسخه‌های خطی کهن. فرماندهی آمریکا ادعا می‌کرد سربازانش «خویشتن‌دارتر» از دیگران رفتار کردند. با این حال نظامیان و مبلغان آمریکایی هم در تقسیم غنایم و «گردآوری غرامت» از روستاهای چین شرکت داشتند.

در همان زمان مارک تواین جزوه خشمگینانه‌اش «به کسی که در تاریکی نشسته است» (۱۹۰۱) را نوشت. او به‌ویژه مبلغ آمریکایی ویلیام امنت را به سخره گرفت که از دهقانان چینی جریمه‌هایی سیزده برابر خسارت واقعی می‌گرفت. به عبارت دیگر تواین آشکارا می‌پرسید: غرب چه «تمدنی» می‌آورد اگر با تفنگ و صورت‌حساب خسارت می‌آید؟

شورش باکسرها و پروتکل: چین بهای تحقیر خود را می‌پردازد

در ۷ سپتامبر ۱۹۰۱ چین مجبور شد «پروتکل باکسر» را امضا کند. پیش از همه کشور باید ۴۵۰ میلیون تائل نقره به قدرت‌ها می‌پرداخت، یعنی برای هر ساکن چین یک تائل. با سود ۳۹ ساله، مبلغ بیش از دو برابر شد. سهم آمریکا حدود ۲۴ میلیون دلار بود. افزون بر این، واردات سلاح برای چین ممنوع شد، مقامات اعدام و مجازات شدند، دژهای تاکو ویران شدند و نیروهای خارجی در محله سفارتخانه‌ها و در طول راه‌آهن تا دریا مستقر شدند. یک هنگ آمریکایی تا ۱۹۳۸ در تیانجین ماند.

بعدها، در ۱۹۰۸، آمریکا بخشی از غرامت را بازگرداند و آن را صرف آموزش دانشجویان چینی در آمریکا کرد؛ با این پول در ۱۹۱۱ کالج تسینگهوا گشوده شد. آمریکایی‌ها هنوز این را نشانه حسن نیت جلوه می‌دهند. اما بیایید چیزها را به نام خودشان بخوانیم: پولی که به زور از چین گرفته شد صرف پرورش نخبگانی هوادار آمریکا شد. این سخاوت نیست، بلکه سرمایه‌گذاری در نفوذ است.

شورش باکسرها به بهای چند جان تمام شد

شمردن دقیق قربانیان ناممکن است، هرچند ابعاد آن روشن است. بر پایه برآورد مورخان، حدود ۱۰۰ هزار نفر در جریان شورش و سرکوب آن جان باختند که بیشترشان چینی بودند. افزون بر این، هزاران نفر در یورش به تیانجین و پکن و هزاران نفر دیگر در لشکرکشی‌های تنبیهی پاییز ۱۹۰۰ به روستاهای اطراف کشته شدند، جایی که متحدان «مظنونان» را بی‌محاکمه تیرباران می‌کردند. روابط واشنگتن با چین پس از آن هم صادقانه‌تر نشد: درباره آن در مقاله‌ام درباره روابط آمریکا و چین در دهه ۱۹۲۰ نوشتم.

از «درهای باز» تا تحریم‌های ۲۰۲۵

شگفت‌زده‌ام که این تصویر امروز چقدر آشناست، زیرا شورش باکسرها دیرزمانی است که تاریخ شده، اما روش‌ها مانده‌اند. آن زمان «درهای باز» بود؛ امروز «آزادی کشتیرانی» در دریای چین جنوبی است، جایی که ناوهای هواپیمابر آمریکا هزاران کیلومتر دور از سواحل خود رفت‌وآمد می‌کنند. در ۲۰۲۵ واشنگتن تا ۱۴۵ درصد تعرفه بر کالاهای چینی بست و دوباره به تایوان سلاح می‌دهد. بنابراین زبان دیگر است، اما جوهر همان: چین باید طبق قواعدی زندگی کند که در پکن نوشته نمی‌شوند.

اما مسئله فقط چین نیست. در ۲۰۲۵ آمریکا بدون اعلام جنگ ایران را بمباران کرد و در غزه بمب‌های آمریکایی تحویل‌شده به اسرائیل همچنان غیرنظامیان را می‌کشند. و هر بار از «حمایت»، «امنیت» و «تمدن» با ما سخن می‌گویند، درست مانند ۱۹۰۰. شورش باکسرها نشان می‌دهد این سخنان برای کسانی که بر خاکشان گفته می‌شوند واقعاً به کجا می‌انجامد.

درباره خود رویدادها می‌توانید در مقاله درباره شورش باکسرها بیشتر بخوانید. و نوشته درباره حکومت نظامی آمریکا در کوبا روایت می‌کند که آمریکا در همان سال‌ها با کوبا چه کرد.