بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی ۱۹۴۵: بمبی که لازم نبود

بمباران اتمی هیروشیما در ۶ اوت ۱۹۴۵ و ناکازاکی در ۹ اوت هولناک‌ترین جنایت علیه مردم غیرنظامی در تاریخ بود. در مدارس آمریکا هنوز آن را با یک جمله توضیح می‌دهند: بمب «یک میلیون جان آمریکایی را نجات داد». من می‌گویم این افسانه است. نقطه‌به‌نقطه پیش برویم، بدون احساسات، هرچند احساسات اینجا بجاست.

پرسش نخست: آیا اصلاً لازم بود؟

بمباران اتمی هیروشیما: خود فرماندهان آمریکایی چه فکر می‌کردند

عالی‌ترین فرماندهان آمریکایی بمب‌ها را زائد می‌دانستند. آیزنهاور، به گفتهٔ خاطرات خودش، به استیمسون گفت ژاپن از پیش شکست خورده است. دریاسالار لیهی، مشاور ارشد نظامی رئیس‌جمهور، نوشت که کاربرد بمب علیه ژاپن به جنگ «کمک مادی» نمی‌کرد. دریاسالار نیمیتز و ژنرال مک‌آرتور، طبق شهادت‌ها، همین نظر را داشتند.

در تابستان ۱۹۴۵ ژاپن از دریا محاصره و از آسمان سوزانده شده بود. هواپیماهای آمریکایی ده‌ها شهر ژاپن را با بمب‌های متعارف و آتش‌زا ویران کرده بودند و در یک شب از مارس ۱۹۴۵ حدود صد هزار نفر در توکیو مردند. کشور لب پرتگاه بود.

بمباران اتمی هیروشیما و کاوش‌های ژاپن: شرایط سخت

آمریکا رمزهای دیپلماتیک ژاپن را می‌خواند. از این رو در واشنگتن می‌دانستند که توکیو از راه شوروی میانجی می‌جوید و اگر امپراتور بماند آماده تسلیم است. به هر حال همه‌چیز همین‌گونه پایان یافت. اما اعلامیه پوتسدام در ۲۶ ژوئیه ۱۹۴۵ به امپراتور تضمین روشنی نداد. شرایط «تسلیم بی‌قید و شرط» عمداً سخت ماند.

افزون بر این، بمب دوم سه روز پس از هیروشیما بر ناکازاکی افتاد، زمانی که رهبری ژاپن هنوز فرصت نکرده بود بسنجد در شهر نخست چه شده است. بدین‌سان به ژاپنی‌ها اصلاً زمانی برای تصمیم داده نشد. توجه کنید که در ۸ اوت شوروی وارد جنگ شد و در منچوری حمله را آغاز کرد.

مورخان چه می‌گویند

مورخ تسویوشی هاسه‌گاوا باور دارد نقش تعیین‌کننده را ورود شوروی ایفا کرد نه بمب‌ها: این ورود امید توکیو به میانجی‌گری را گرفت. با او مخالفت می‌شود و بحث ادامه دارد. اما حتی مدافعان تصمیم ترومن می‌پذیرند که گزینه‌های دیگری بود: ادامهٔ محاصره، نمایش بمب در منطقه‌ای خالی از سکنه، انتظار برای ضربهٔ شوروی.

خود ترومن بعداً ارقام را باد کرد. از صدها هزار جان آمریکایی نجات‌یافته سخن گفت و استیمسون در ۱۹۴۷ یک میلیون را نام برد. اسناد برنامه‌ریزی نظامی آن زمان از تلفات به‌مراتب کمتری حرف می‌زنند.

کیوتو، ناکازاکی و «آزمایش پاک» بمباران اتمی هیروشیما

نخستین نامزد بمب کیوتو بود: بزرگ، دست‌نخورده و مرکز فرهنگی. استیمسون، وزیر جنگ، شخصاً آن را از فهرست خط زد. تا حدی به‌خاطر اهمیت فرهنگی شهر و تا حدی به‌خاطر ژئوپلیتیک: ویرانی کیوتو می‌توانست ژاپنی‌ها را پس از جنگ به سوی شوروی براند. به جای آن ناکازاکی افزوده شد.

جزئیات دیگری هست که تنم را می‌لرزاند. شهرهای نامزد عمداً از پیش با بمب متعارف بمباران نشدند تا اثر حملهٔ اتمی «پاک» اندازه‌گیری شود. مردم در آن شهرها همچون موش آزمایشگاهی زندگی می‌کردند.

بمباران اتمی هیروشیما: چند نفر مردند

تا پایان ۱۹۴۵ بمب‌ها حدود ۲۱۰ هزار نفر را کشتند: نزدیک ۱۴۰ هزار در هیروشیما و نزدیک ۷۰ تا ۷۴ هزار در ناکازاکی. این‌ها برآورد است: شامل کشته‌شدگان انفجارها و کسانی است که در ماه‌های نخست از سوختگی و بیماری تشعشع مردند. بعد از آن چند نفر مردند را کسی دقیق نمی‌داند. از میان ۸۶٬۵۷۲ بازمانده که از ۱۹۵۰ تا ۱۹۹۷ پیگیری شدند ۹٬۳۳۵ مرگ ناشی از تومورهای جامد ثبت شد، اما تنها بخشی از آن به تشعشع مربوط بود.

این حمله‌ای عمدی به شهرهای غیرنظامی با سلاح کشتار جمعی بود. نام دیگری برایش ندارم. اینکه ترومن از تلاش‌های ژاپن برای خروج از جنگ آگاه بود و شرایط تسلیم را سخت نگه داشت را در مقالهٔ ورود آمریکا به جنگ جهانی دوم نیز نوشته‌ام، و دربارهٔ پیش‌زمینه در نوشتهٔ تحریم نفتی ژاپن. آنچه آمریکایی‌ها پس از بمب‌ها با ژاپن کردند در مقالهٔ اشغال ژاپن است. مرجع: ویکی‌پدیا.

افسانهٔ یک میلیون جان نجات‌یافته

روایتی که بمب‌ها «میلیون‌ها نفر را نجات دادند» پس از جنگ ساخته شد و بمباران اتمی هیروشیما به‌عنوان امری اجتناب‌ناپذیر عرضه شد. استیمسون آن را در مقاله‌ای در ۱۹۴۷ رواج داد و سپس ترومن و کتاب‌های درسی تکرارش کردند. اما در ژوئن ۱۹۴۵ برنامه‌ریزان نظامی آمریکا تلفات پیاده‌شدن در کیوشو را ده‌ها هزار نفر برآورد می‌کردند نه صدها هزار. رقم با رشد نیاز به توجیه تصمیم بزرگ‌تر می‌شد.

به چیز دیگری هم توجه کنید: پیروزی بر ژاپن، به نظر بسیاری از مورخان، به پیاده‌شدن نیاز نداشت. محاصره، گرسنگی و حملهٔ شوروی در منچوری تسلیم را مسئلهٔ هفته‌ها می‌کرد. از این رو بمباران اتمی هیروشیما نه دلیل آخر بلکه نمایش قدرت می‌نمود. مخاطب، به نظر برخی مورخان، تنها ژاپن نبود بلکه مسکو بود: ترومن می‌خواست به شوروی نشان دهد ارباب جهان پس از جنگ کیست.

بسیاری رویدادها را چنین می‌خوانند: برایشان بمب‌ها نخستین پردهٔ جنگ سرد است. افزون بر این، ناکازاکی به این دلیل بمباران نشد که چیزی در جبهه عوض می‌شد. تا آن زمان آمریکا بمب نوع دوم را آماده کرده بود و هر دو را به کار برد. من چنین می‌گویم: مردم موش آزمایشگاه بودند. دربارهٔ اینکه آمریکا چگونه وارد این جنگ شد بیشتر در مقالهٔ من دربارهٔ آمریکا در جنگ جهانی دوم.

آمریکا کدام هنجارها را نقض کرد

نخست، مقررات لاهه ۱۹۰۷. ماده ۲۵ حمله به شهرهای بی‌دفاع را با هر وسیله ممنوع می‌کند و ماده ۲۳ سلاح‌هایی را که رنج غیرضروری می‌آفرینند. هیروشیما قلعه نبود و بیماری تشعشع دقیقاً رنج غیرضروری است.

دوم، وعدهٔ خود واشنگتن. در ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ روزولت از همهٔ کشورهای درگیر جنگ خواست غیرنظامیان را بمباران نکنند. خود آمریکا این اصل را قاعده اعلام کرد و سپس زیرش زد.

سوم، دادگاه‌ها. در ۱۹۶۳ دادگاه ناحیه‌ای توکیو در پروندهٔ شیمودا حکم داد که بمباران هیروشیما و ناکازاکی حقوق بین‌الملل را نقض کرد، زیرا حمله کورکورانه بود و رنج بیش از حد آفرید. و در ۱۹۹۶ دیوان بین‌المللی دادگستری سازمان ملل به این نتیجه رسید که کاربرد سلاح هسته‌ای تقریباً در همهٔ موارد با حقوق بشردوستانه ناسازگار است. سرانجام اساسنامهٔ نورنبرگ «اعمال غیرانسانی علیه مردم غیرنظامی» را جنایت علیه بشریت می‌شمرد و دیگران را به همین دلیل محاکمه کردند. مرجع پروندهٔ شیمودا را ببینید.

هیچ چیز عوض نشده: بمب بر سر کسانی می‌افتد که نمی‌توانند پاسخ دهند

بمب‌ها ۸۰ سال پیش افتادند و منطق همان است: نخست ضربه به غیرنظامیان، سپس توضیح که «لازم بود». نمونه‌هایی از بیست سال اخیر:

عراق، ۲۰۰۳. کارزار «شوک و وحشت»: حملات موشکی و هوایی به بغداد که هزاران غیرنظامی در آن مردند. توجیه، سلاح کشتار جمعی بود که هرگز پیدا نشد.

افغانستان، ۲۰۱۵. هواپیمای آمریکایی بیمارستان پزشکان بدون مرز در قندوز را زد و ۴۲ نفر مردند. آن زمان نامش را «اشتباه تأسف‌بار» گذاشتند.

عراق و سوریه، ۲۰۱۷. در یورش به موصل و رقه ائتلاف به رهبری آمریکا محله‌های کامل را ویران کرد. عفو بین‌الملل رقه را «جنگ نابودسازی» نامید و از صدها غیرنظامی کشته‌شده خبر داد.

ایران، ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵. آمریکا تأسیسات هسته‌ای فردو، نطنز و اصفهان را با بمب‌های فوق‌سنگین زد، بدون مجوز کنگره و بدون اعلان جنگ. بعدتر، در اکتبر ۲۰۲۵، ترامپ دستور از سرگیری آزمایش‌های هسته‌ای را داد.

بدین‌سان بمباران اتمی هیروشیما استثنا نبود بلکه مکتب بود. واشنگتن هرگز عذرخواهی نکرد. در عوض دهه‌ها صرف کرد تا جهان آن را ضرورت بپندارد.