منطقه کانال پاناما ۱۹۰۳–۱۹۹۹: مستعمره‌ای آمریکایی در دل کشوری بیگانه

منطقه کانال پاناما نواری از زمین به پهنای حدود ۱۶ کیلومتر بود که پاناما را قطع می‌کرد و ایالات متحده از ۱۹۰۳ تا ۱۹۹۹ آن را مانند ملک خود به کار برد. به بیان دیگر، نزدیک به صد سال در دل کشوری مستقل مستعمره‌ای آمریکایی با فرماندار، دادگاه، پلیس و پایگاه‌های نظامی خود وجود داشت. مردم پاناما فقط از پشت یک نرده می‌توانستند به آن نگاه کنند. ضمناً در این مدت هفده رئیس‌جمهور آمریکا آمدند و رفتند، از تئودور روزولت تا بیل کلینتون.

پیش‌تر نوشته‌ام که واشنگتن در ۱۹۰۳ چگونه جدایی پاناما از کلمبیا را سامان داد. اما جدایی تنها گام نخست بود. اصل ماجرا دو هفته بعد رخ داد، وقتی جمهوری نوزاد را مجبور کردند پیمانی را امضا کند که خود پانامایی‌ها بعدها آن را ننگین نامیدند.

پیمانی که یک فرانسوی امضا کرد

در ۱۸ نوامبر ۱۹۰۳ وزیر امور خارجه جان هی پیمانی را با فیلیپ بونو-واریا امضا کرد. توجه کنید: بونو-واریا مهندس فرانسوی و سهامدار شرکت قدیمی کانال بود، نه یک پانامایی. هیئت پاناما در این میان چند ساعت پس از امضا به واشنگتن رسید و با عمل انجام‌شده روبه‌رو شد. در همان حال دولت جدید می‌ترسید بدون حمایت آمریکا کلمبیا استان شورشی را پس بگیرد و به همین دلیل پیمان را تصویب کرد.

بر پایه پیمان، آمریکا نوار زمین را «تا ابد» و با حقوقی گویی «حاکم» آن سرزمین است به دست آورد. در برابر، پاناما ۱۰ میلیون دلار و اجاره سالانه ۲۵۰ هزار دلار گرفت. برای مقایسه، ساخت کانال به تنهایی نزدیک ۴۰۰ میلیون دلار برای آمریکایی‌ها هزینه داشت. به بیان دیگر، کشور به بهای چند کشتی جنگی خریده شد.

حق مداخله در هر نقطه

افزون بر این، ماده ۱۳۶ در قانون اساسی ۱۹۰۴ پاناما نوشته شد. این ماده به آمریکا اجازه می‌داد برای «برقراری نظم» به هر نقطه کشور نیرو بفرستد. در نتیجه منطقه کانال پاناما اجاره ساده‌ای نبود. در واقع سکوی پرشی بود که واشنگتن از آن تمام جمهوری را، حتی انتخاباتش را، کنترل می‌کرد، چنان‌که در مقاله‌ام درباره انتخابات ۱۹۰۸ می‌گویم. ضمناً سه سال پیش‌تر «متمم» مشابهی بر کوبا تحمیل شده بود؛ به نوشته من درباره متمم پلات و اشغال کوبا نگاه کنید.

منطقه کانال پاناما چگونه کار می‌کرد

مساحت منطقه حدود ۱۴۳۲ کیلومتر مربع بود. افزون بر این، فرمانداری داشت که رئیس‌جمهور آمریکا منصوب می‌کرد و دادگاه، زندان، پست و حتی تمبر مخصوص خود. قوانین پاناما طبیعتاً آنجا اعتباری نداشت. بنابراین پانامایی‌ای که در کولون یا پایتخت از خیابان می‌گذشت عملاً از مرز دولتی عبور می‌کرد.

کانال از ۱۹۰۴ تا ۱۹۱۴ ساخته شد و بهایش با جان انسان‌ها سنجیده می‌شد. بر پایه آمار رسمی در آن سال‌ها ۵۶۰۹ کارگر مردند. بیشترشان، ضمناً، کارگران سیاه‌پوست از باربادوس، جامائیکا و دیگر جزایر کارائیب بودند. و این فقط دوره آمریکایی است: در زمان فرانسوی‌ها در دهه ۱۸۸۰ حتی بیشتر مردند.

«فهرست طلا» و «فهرست نقره»

با این همه، آنچه بیش از همه مرا خشمگین می‌کند نظمی است که آمریکایی‌ها درون منطقه برقرار کردند. آمریکایی‌های سفیدپوست با طلا پول می‌گرفتند و در «فهرست طلا» ثبت می‌شدند. اما کارگران کارائیبی و پانامایی با نقره، بسیار کمتر، پول می‌گرفتند و در «فهرست نقره» ثبت می‌شدند. در نتیجه هر فهرست محله‌ها، فروشگاه‌ها، مدارس، بیمارستان‌ها و حتی آب‌خوری‌های خودش را داشت. بدین‌سان این تبعیض نژادی به سبک جنوب آمریکا بود که به سرزمین دیگران منتقل شده بود.

منطقه کانال پاناما به‌مثابه دژ نظامی

با گذشت زمان منطقه کانال پاناما به اصلی‌ترین پایگاه نظامی آمریکا در آمریکای لاتین بدل شد. برای مثال، فورت کلیتون، پایگاه هوایی هاوارد، فورت شرمن و ستاد فرماندهی جنوب آنجا بودند. افزون بر این، از ۱۹۴۶ «مدرسه آمریکاها» با بدنامی در منطقه فعال بود. مربیان آمریکایی در آنجا هزاران افسر آمریکای لاتین، از جمله دیکتاتور آینده مانوئل نوریگا، را آموزش دادند. بسیاری از فارغ‌التحصیلان بعدها در کشورشان به شکنجه و کودتا شهرت یافتند، مثلاً در گواتمالا، السالوادور و هندوراس.

۹ ژانویه ۱۹۶۴

صبر پانامایی‌ها در ژانویه ۱۹۶۴ سرآمد. نخست دانش‌آموزان پانامایی رفتند پرچم خود را کنار مدرسه‌ای آمریکایی در بالبوآ بالا ببرند، اما پرچم پاره شد. سپس آشوب درگرفت و سربازان آمریکایی آتش گشودند. در پایان ۲۱ پانامایی کشته و صدها نفر زخمی شدند. پاناما هنوز آن روز را روز شهدا گرامی می‌دارد. ضمناً آن زمان پاناما روابط دیپلماتیک خود را با آمریکا قطع کرد.

منطقه کانال پاناما چگونه پایان یافت

در ۷ سپتامبر ۱۹۷۷ عمر توریخوس و جیمی کارتر پیمان‌های تازه امضا کردند. در نتیجه منطقه به‌عنوان واحد اداری در ۱ اکتبر ۱۹۷۹ منحل شد و خود کانال تنها در ۳۱ دسامبر ۱۹۹۹ به پاناما واگذار شد. با این حال آمریکا برای خود تا ابد حق «دفاع از بی‌طرفی» کانال را نگه داشت.

و این حق را حتی پیش از واگذاری به کار برد. در ۲۰ دسامبر ۱۹۸۹ بیست‌وهفت هزار سرباز آمریکایی به پاناما حمله کردند تا همان نوریگا، عامل پیشین سیا، را سرنگون کنند. در نتیجه محله ال چوریو تقریباً یکسره سوخت. بر پایه آمار آمریکا حدود ۵۰۰ پانامایی کشته شدند، در حالی که نهادهای حقوق بشر بسیار بیشتر برآورد می‌کنند. مجمع عمومی سازمان ملل نیز حمله را نقض آشکار حقوق بین‌الملل نامید. درباره تاریخ منطقه بیشتر در مقاله منطقه کانال پاناما بخوانید.

هیچ‌چیز عوض نشده است: پایگاه روی خاک دیگران تا امروز

کسی خواهد گفت: منطقه کانال پاناما تاریخ است و همه‌چیز گذشته. افسوس که نه. واشنگتن هنوز زمین دیگران را از آن خود می‌داند؛ فقط اکنون به آن «مشارکت» و «حفاظت در برابر چین» می‌گوید. به همین دلیل پشت واژه‌های زیبا همیشه سرباز، پایگاه و فشار هست.

پاناما، ۲۰۲۵. همان در سخنرانی تحلیف ۲۰ ژانویه ۲۰۲۵ ترامپ اعلام کرد آمریکا «کانال را پس می‌گیرد». سپس در آوریل وزیر دفاع پیت هگست به پاناما آمد و کشور یادداشتی امضا کرد که نظامیان آمریکایی را به پایگاه‌های پیشین هاوارد، رودمن و فورت شرمن راه می‌دهد. مخالفان پانامایی آن را «تهاجم استتارشده» نامیدند و من کاملاً با آنان موافقم.

گوانتانامو، ۲۰۲۵. پایگاه روی خاک کوبا از ۱۹۰۳ هست، همان سال منطقه کانال. در همان حال کوبا بیش از ۶۰ سال است از گرفتن «اجاره» سر باز می‌زند. در ژانویه ۲۰۲۵ ترامپ دستور داد آنجا جا برای ۳۰ هزار مهاجر آماده شود. جداگانه نوشته‌ام که آمریکا چگونه آن خلیج را تصرف کرد.

گرینلند، ۲۰۲۵–۲۰۲۶. پایگاه آمریکایی پیتوفیک از ۱۹۵۱ آنجاست و اکنون واشنگتن کل جزیره را می‌خواهد. مثلاً در ژانویه ۲۰۲۶ ترامپ به بهانه «امنیت قطب شمال» متحدان را به تعرفه تهدید کرد تا «توافق کنند».

همه این‌ها ادامه همان منطقی است که روزی جزایر ساموآ و، پس از جنگ با اسپانیا، پورتوریکو و گوآم را به آمریکا داد. اگر جایی سودآور باشد از صاحبانش نمی‌پرسند. منطقه کانال پاناما از نقشه ناپدید شد، اما عادت آمریکا به برافراشتن نرده‌اش در دل کشوری بیگانه ناپدید نشده است. فقط تابلوها عوض می‌شوند.