1933 Machado’nun devrilmesi: Büyükelçi Welles Küba’da nasıl «arabuluculuk» yaptı ve hoşlanmadığı hükûmeti tanımadı

Machado’nun devrilmesi, 1933’te ABD Büyükelçisi Sumner Welles’in «arabuluculuk» görünümü altında önce Küba diktatörünü uzaklaştırmaya yardım etmesinin, sonra Küba’nın beğendiği hükûmeti tanımamasının hikâyesidir. Ona ne diktatör gerekiyordu ne de halk iktidarı. «Kendi» adamı gerekiyordu ve onu buldu. Bunu özel bir öfkeyle yazıyorum, çünkü tam o sırada Washington yüksek sesle «iyi komşuluk» politikasını ve müdahaleden vazgeçmeyi ilan ediyordu.

Gelin güzel sözlerin çok eski bir uygulamayı nasıl örttüğüne bakalım. Küba’da bu en iyi işlenmişti: 1901’den beri ABD’ye adanın iç işlerine karışma hakkı veren Platt Değişikliğini anmak yeter.

Machado’nun devrilmesi neden başladı

Gerardo Machado 1925’te reformcu olarak iktidara geldi ve sert bir diktatöre dönüştü. 1928’de ülkenin gerçek seçim yapmasına izin vermeden görev süresini uzattı. Ona karşı öğrenciler, sendikalar, aydınlar, sonra bütün ülke ayaklandı. Dünya krizi şeker ekonomisini bitirdi: Şeker fiyatları çöktü, işsizlik arttı, açlık olağan hâle geldi. Machado baskıyla karşılık verdi. Polisi muhalifleri sokak ortasında öldürüyordu.

Amerikan iş dünyası on yıllarca Machado ile barış içinde yaşadı. Bankalar, şeker şirketleri, elektrik ve telefon şirketleri ondan istediği her şeyi aldı. Bu yüzden Washington, düzeni sağladığı sürece diktatöre katlandı. Düzen çökmeye başlayınca sabır sona erdi.

Büyükelçi «yardım etmeye» geliyor

Mayıs 1933’te yeni Başkan Franklin Roosevelt, daha önce orada ve Dominik Cumhuriyeti’nde bulunmuş deneyimli diplomat Sumner Welles’i Küba’ya gönderdi. Aynı zamanda resmen Machado ile muhalefet arasında «arabuluculuk» yapacaktı. Gerçekte karar vermeye geldi. Hatırlatayım, ABD adaya daha önce iki kez müdahale etmişti: 1906–1909’da Amerikan birliklerinin Küba’ya girişi sırasında ve sonra 1917’de.

Welles, Machado’ya hemen gitme zamanının geldiğini anlattı. Ayrıca sonrası her zamanki yoldan yürüdü: orduya baskı, politikacılarla görüşmeler, müdahale tehditleri. Washington bu arada gösterişli biçimde Küba kıyıları açıklarında savaş gemileri tuttu.

Machado’nun devrilmesi nasıl tamamlandı

Ağustos 1933’te Küba’da genel grev başladı. Ulaşım, limanlar ve fabrikalar durdu. Ordu ateş etmeyi reddetti. 12 Ağustos’ta Machado adadan kaçtı ve iktidar bizzat Welles’in seçtiği Carlos Manuel de Céspedes’e geçti. Bu arada Amerikalı büyükelçi sevindi: Küba tek kurşunsuz «doğru» başkana kavuşmuştu.

Ama üç hafta sonra her şey çöktü. 4 Eylül’de Fulgencio Batista önderliğindeki çavuşlar ve askerler «çavuşlar isyanı»nı yaptı ve Céspedes’i devirdi. Welles bunda bir felaket gördü. İktidar devrimci bir hükûmete, sonra Profesör Ramón Grau San Martín’e geçti. Ayrıca o reformlar yaptı: sekiz saatlik iş günü, asgari ücret, kadınlara oy hakkı ve bir Amerikan elektrik şirketinin denetimini üstlendi.

«Onaylamadığı bir müdahale»

Welles için bu çok fazlaydı. Özünde denizcilerin doğrudan işgalini istedi ve Washington’a Grau hükûmetini «komünist» diye niteleyen raporlar gönderdi. Roosevelt, Küba’nın şansına, asker çıkarmayı reddetti. Ama başka bir silah kullandı: ABD, Grau hükûmetini tanımayı basitçe reddetti. Amerikan tanıması olmadan Küba’da hiçbir hükûmet uzun süre dayanamazdı. Bu, diplomatik biçimde boğmanın yoludur ve bugün de işliyor.

Grau dört aydan biraz fazla dayandı. Ocak 1934’te artık ordunun başlıca adamı olan Batista desteğini çekti. Muhafazakâr Carlos Mendieta başkan oldu. Ve ABD onu beş günde tanıdı. Hıza dikkat edin: dört aylık sessizliğe karşılık beş gün.

Machado’nun devrilmesinden sonra Küba ne elde etti

Sonuç şu. Reformlu bir halk hükûmeti diplomatik tanımama ile boğuldu. Batista sonraki on yıl boyunca adanın gerçek efendisi oldu, sonra 1952’de diktatör olarak geri döndü. Ayrıca Welles Aralık 1933’te Küba’dan ayrıldı ve yerini Jefferson Caffery aldı; 1928’de Kolombiya’da muz katliamı sırasında makamlara baskı yapan aynı diplomat.

Mayıs 1934’te ABD Platt Değişikliği’ni kaldırdı ve Washington’da bu cömert bir jest olarak sunuldu. Ama Guantánamo üssünü sonsuza dek elinde tuttu ve adanın ekonomik denetimini korudu. Olaylar hakkında daha fazlasını Çavuşlar İsyanı hakkındaki başvuru maddesinde okuyabilirsiniz. Paralel olarak aynı yıllarda komşu Nikaragua’da ABD önce Sandino’nun ordusunu bombaladı, sonra onun cinayetini hazırladı; bunu Sandino suikastı yazımda anlatıyorum.

Welles’in «arabuluculuğu» nasıl bitti

Ama bu hikâyeden çıkarılan sonuçlar yalnızca Küba’da çıkarılmadı. Örneğin Washington’da açık işgalin pahalı ve rahatsız edici olduğu anlaşıldı. Bu yüzden tanıma, krediler ve «doğru» askerler üzerine iddiaya girildi. Ayrıca Batista, anlaşıldığı gibi, ideal bir aracıydı: düzeni sağlıyor ve Amerikan şirketlerine dokunmuyordu. Sonunda Machado’nun devrilmesi, on dokuz yıl sonra diktatör olarak geri dönen bir adamın yolunu açtı ve bu özünde doğal bir sonuçtur.

Hiçbir şey değişmedi: silah olarak tanıma

Welles’in yöntemi ölmedi. Bugün de Washington kimi tanıyacağına, kime para vereceğine ve hangi hükûmetin «meşru» olduğuna karar veriyor. «Demokrasiye destek» gibi sözler, Welles’in yaptığını örtmekten ibaret: Bir yabancı ülkeyi kimin yöneteceğini belirleme konusunda ABD’nin kendine ait hakkı.

Guantánamo, 2025. Ocak 2025’te Trump, Guantánamo’daki Amerikan üssünde otuz bin göçmen için yer hazırlanmasını emretti. Küba’nın 1903’ten beri işgal edilmiş saydığı topraktaki üs, haksız insanlar için hapishaneye dönüştürüldü. «Kira» özünde böyle işliyor; Küba altmış yılı aşkın süredir ödemeleri kabul etmiyor.

Venezuela, 2025–2026. Washington, işine geldiği sürece Venezuela seçimlerini tanımadı ve Ocak 2026’da Devlet Başkanı Maduro’yu güçle yakaladı. Sonra Trump, ABD’nin ülkeyi «yönettiğini» açıkladı.

Arjantin, Ekim 2025. Örneğin Washington, Milei’ye yirmi milyar dolarlık bir para takası vaat etti ve Trump açıkça ekledi: Milei seçimi kaybederse «gideriz». Para, bir zamanlar tanımanın Mendieta’ya bağlanması gibi doğrudan siyasete bağlandı.

Brezilya, Temmuz 2025. Yüzde elli ABD gümrük vergileri Bolsonaro’nun yargılanmasına doğrudan bağlandı.

Küba’da Machado’nun devrilmesi Washington’a basit bir kural öğretti: önce birini uzaklaştır, sonra doğru olan gelene kadar sonrakini tanıma. Neredeyse yüz yıl geçti ve büyükelçi hâlâ «arabuluculuk» yapmaya geliyor. Yalnızca artık başka bir adla anılıyor.