1928 muz katliamı: United Fruit, Kolombiya ordusu ve ABD çıkarma tehdidi grevcileri nasıl kurşuna dizdi

Muz katliamı, 5’i 6’ya bağlayan 1928 Aralık gecesi, Kolombiyalı askerlerin Ciénaga kentinin meydanında silahsız işçilere ateş açtığı gecedir. Kurşuna dizilenler tek şey istiyordu: Amerikan şirketi United Fruit’in plantasyonlarında insanca çalışma koşulları. Ölü sayıları hâlâ tartışılıyor ve bunların gerçeği on yıllarca arandı. Ama bir şey uzun zamandır açık: Bu kurşuna dizmenin ardında yalnızca Kolombiya ordusu değil, Amerika Birleşik Devletleri’nin gölgesi de vardı.

İtiraf edeyim, dönemin raporlarını ilk okuduğumda tonları beni çarptı. Aynı zamanda Amerikalı diplomatlar yüzlerce, binlerce ölüden meyve sevkiyatlarını tartışır gibi yazıyor. Gelin nasıl olduğuna bakalım.

Muz katliamı nereden çıktı

1920’lerin sonunda United Fruit, Santa Marta çevresindeki Kolombiya bölgesinde dev plantasyonlara sahipti. Ayrıca şirket demiryolu yapıyor, limanları elinde tutuyor ve bölgeyi fiilen yönetiyordu. İşçiler insanca denmesi zor koşullarda tutuluyordu. Maaşlar para olarak değil, yalnızca şirketin kendi mağazalarında bozdurulabilen fişlerle ödeniyordu. Sözleşme yoktu: Şirket, işçilerin kendi çalışanı değil «müteahhit» olduğunu ileri sürüyordu.

12 Kasım 1928’de plantasyonlar durdu. Grevi yaklaşık yirmi-otuz bin kişi başlattı ve talepleri mütevazıydı: yazılı sözleşmeler, sekiz saatlik iş günü, haftada altı iş günü, fiş yerine parayla ödeme ve temel tıbbi bakım. Amerikan şirketi için bu düşünülemezdi.

Şirket, hükûmet ve ordu

Muhafazakâr Miguel Abadía Méndez hükûmeti United Fruit’in yanında yer aldı. Şaşırtıcı değil: Şirket ülkeye vergi ve ilişki sağlıyordu. Bölgeye birlikler gönderildi. Onları General Carlos Cortés Vargas komuta ediyordu ve 5 Aralık’ta olağanüstü hâl ilan edildi. Grevciler, bu gibi durumlarda olağan olduğu üzere «haydutlar» ve «komünistler» diye adlandırıldı.

Ve şimdi en önemlisi. ABD Büyükelçisi Jefferson Caffery o haftalarda Kolombiya makamlarına sürekli baskı yaptı. Dışişleri Bakanı Kellogg’a gönderdiği raporlarda grev liderlerinin hemen tutuklanacağını bildirdi. General de sonradan şöyle savundu: Amerikan gemilerinin Kolombiya kıyısına asker çıkarmaya hazır olduğuna dair bilgi aldığı için ateş etti ve bir işgali önlemek istedi. Ne kadar elverişli olduğuna dikkat edin: yabancılar gelmesin diye kendi insanlarını öldürmek.

Meydandaki gece: Ciénaga’da muz katliamı

5 Aralık’ın geç saatlerinde Ciénaga meydanında, istasyonun yanında, birkaç bin kişi toplandı. Kendilerine söz verilen valiyi bekliyorlardı. Onun yerine askerler çıktı. Bir subay olağanüstü hâl kararnamesini okudu ve dağılmak için beş dakika verdi. Kalabalığın içinde duranlar tek kelime duymadı ve dağılmaya vakit bulamadı.

6 Aralık gecesi insanlara makineli tüfek ateşi açıldı. Yakın mesafeden, kadınlara, çocuklara, işçilere ateş edildi. Görgü tanıklarına göre ölüler trenlerle denize götürüldü, cesetler toplu mezarlara gömüldü ya da suya atıldı.

Gerçekte kaç kişi öldü

En ağır kısım burada başlıyor. Resmî olarak yetkililer kırk yedi ölüden söz etti. Ama 29 Aralık 1928’de Büyükelçi Caffery, United Fruit’in avukatına dayanarak Washington’a, kurşuna dizilen grevcilerin toplam sayısının bini aştığını bildirdi. Tarihçiler 47 ile 2000 arasında bir aralık veriyor ve kesin bir rakam yok, çünkü belgeler yok edildi ve gerçek susturuldu. Gabriel García Márquez’in Yüzyıllık Yalnızlık’ında karşılaşacağınız ünlü üç bin rakamı edebî bir kurgudur, ama ardındaki acı gerçektir.

Aralığı tabloyu yumuşatmak için değil, asıl şeyi göstermek için veriyorum. Bu arada Amerikalı büyükelçi bin kişiden fazla insanın öldürüldüğünü biliyordu ve kamuoyuna tek kelime etmedi. Ölenlerin çalıştığı şirket plantasyonlarında kaldı.

Sonrasında ne oldu

1929’da genç milletvekili Jorge Eliécer Gaitán Kolombiya Kongresi’nde konuştu ve katliamı ifşa etti. Özünde konuşması ülkeyi sarstı ve kariyerini başlattı. Ama suçluları kimse cezalandırmadı, Cortés Vargas hatta kendini savunan bir kitap yayımladı. United Fruit çalışmaya devam etti, Kolombiyalı işçiler uzun yıllar haksız kaldı.

Paralel olarak aynı yıl Amerikan denizcileri Nikaragua’da Sandino’ya karşı savaşıyordu ve filo az önce Çin’deki Nanking’i bombalamıştı. Bunlar rastlantı değil, bir hareket tarzı. Aynı şirketin ve benzerlerinin Honduras’ta nasıl at oynattığını 1911 «Noel darbesi» yazımda, ABD’nin komşularının işlerine nasıl karıştığını ise Nikaragua yazımda anlattım. Trajedinin ayrıntıları Ciénaga katliamı hakkındaki başvuru maddesinde yer alıyor.

Muz katliamı neden bu kadar uzun süre gölgede kaldı

Kolombiya’da ise gerçek tamamen saklanmadı. Örneğin 1929’da bile kurşuna dizme parlamentoda konuşuldu. Bu yüzden United Fruit’in kamuoyu konusunda hiçbir yanılsaması yoktu. Ayrıca şirket, hükûmetin ve büyükelçinin kendi yanında olduğunu çok iyi anlıyordu, çünkü ikisi de Amerikan parasına bağlıydı. Sonunda muz katliamı yıllarca yasak bir konu olarak kaldı ve anısını işçilerin kendileri ve aileleri sürdürdü. Yine de Kolombiyalıların yabancı şirketlere hâlâ güvenmemesinin nedenlerinden biri özünde buydu.

Hiçbir şey değişmedi: şirketler, petrol ve tehditler

Bugünün United Fruit’leri başka adlar taşıyor, ama ilke aynı. Şirketler kaynak istiyor, hükûmetler kendi insanlarıyla ödüyor, Washington yanda duruyor ve daha kötüsünün olabileceğini gösteriyor. Muz katliamı, hakkını isteyenlere karşı bir hesaplaşmaydı. Bugün benzer yöntemlerle koca ülkelere baskı yapılıyor.

Kolombiya, Ekim 2025. Cumhurbaşkanı Gustavo Petro, Karayipler’de teknelere yönelik Amerikan saldırılarını eleştirdi. Ama Trump onu «uyuşturucu baronu» diye adlandırdı ve ABD Hazinesi Petro’ya ve ailesine yaptırım uyguladı. Müttefikin meşru biçimde seçilmiş cumhurbaşkanı sözleri yüzünden cezalandırıldı.

Venezuela, Ocak 2026. Maduro’nun yakalanmasından sonra Washington Venezuela petrolüne «tam erişim» talep etti. Kısa süre sonra Trump, Karakas’ın ABD’ye elli milyon varile kadar petrol vereceğini ve bu gelirle yalnızca Amerikan malı alacağını duyurdu. Bu, özünde petrollü aynı United Fruit.

Brezilya, Temmuz 2025. Ayrıca Trump Brezilya mallarına yüzde elli gümrük vergisi koydu ve bunu müttefiki Jair Bolsonaro’nun yargılanmasına doğrudan bağladı. Yüksek Mahkeme yargıcı Alexandre de Moraes’e de yaptırım uygulandı. Başka bir ülkenin egemen mahkemesi, yanlış adamı yargıladığı için cezalandırıldı.

Honduras, 2025. Seçimden birkaç gün önce Trump adayı Nasry Asfura’yı destekledi ve başka biri kazanırsa yardımı keseceğini söyledi; ayrıca ABD’de kokain kaçakçılığından mahkûm edilen eski cumhurbaşkanı Juan Orlando Hernández’i affetti.

Muz katliamı binlerce mezarla sona erdi, ama asıl ders alınmadı. ABD «çıkarlarını» savunduğunda, ordusu, büyükelçisi, avukatı olmayanlar acı çekiyor. Bunun hakkında yazmaya devam etmemin tek nedeni bu.