Cuộc chia cắt Samoa năm 1899: Mỹ và Đức đã chia nhau những hòn đảo của người khác mà không hỏi người Samoa

Chia cắt Samoa là một thỏa thuận năm 1899, theo đó Hoa Kỳ và Đức chia nhau một quần đảo Polynesia, còn Anh nhận “bồi thường” ở nơi khác. Thỏa thuận được ký ở Washington ngày 2 tháng 12 năm 1899 và mang tên Công ước Ba bên. Vậy mà không ai mời người Samoa đến bàn đàm phán. Trong khi họ có vua riêng, tù trưởng riêng và hàng thế kỷ lịch sử riêng.

Thú thật, lần đầu đọc văn bản công ước này tôi sững người vì giọng điệu buôn bán của nó. Những hòn đảo có hàng chục nghìn người sinh sống bị chia theo một kinh tuyến, như một lô đất trong sổ địa chính. Phía đông kinh độ 171 độ Tây thuộc người Mỹ, phía tây thuộc người Đức. Tuy nhiên, trước khi ký còn có cả tiếng súng mà ở Mỹ người ta không muốn nhớ.

Chia cắt Samoa được chuẩn bị suốt hai thập kỷ như thế nào

Người Mỹ đến Samoa từ rất lâu trước năm 1899. Ngay từ năm 1878, Washington đã ép các tù trưởng Samoa trao quyền lập trạm than ở cảng Pago Pago trên đảo Tutuila. Thực ra đó là một trong những vịnh nước sâu tốt nhất Nam Thái Bình Dương, và Hải quân Mỹ đã thèm muốn từ lâu. Ngoài ra, trên đảo còn có các hãng buôn Đức thống trị, thu mua cùi dừa và đất đai.

Kết quả là ba cường quốc biến quần đảo thành một đấu trường tranh giành thực sự. Tháng 3 năm 1889, tàu chiến Mỹ và Đức đối mặt nhau trong cảng Apia, sẵn sàng nổ súng. Không phải lý trí mà là một cơn bão đã chặn cuộc chiến: nó đánh chìm sáu tàu của hai hạm đội. Sau đó, cũng trong năm 1889, các cường quốc ký ở Berlin hiệp ước về “chế độ bảo hộ” chung. Nói cách khác, Samoa về hình thức vẫn là vương quốc, nhưng quyền lực thật sự thuộc về các lãnh sự nước ngoài và một chánh án nước ngoài.

Một thẩm phán Mỹ chọn vua

Tháng 8 năm 1898, vua Malietoa Laupepa qua đời. Đa số tù trưởng ủng hộ Mata’afa Iosefo dày dạn kinh nghiệm. Tuy nhiên chánh án người Mỹ William Lea Chambers ngày 31 tháng 12 năm 1898 tuyên bố Malietoa Tanumafili trẻ tuổi làm vua. Chỗ thú vị bắt đầu từ đây: vua của Samoa do một viên chức Mỹ chỉ định, và ông ta làm vậy trái ý chính người Samoa.

Cuộc pháo kích Apia: màn dạo đầu đẫm máu của vụ chia cắt Samoa

Tất nhiên, những người ủng hộ Mata’afa không chấp nhận, và nội chiến bùng nổ. Đức ủng hộ Mata’afa, còn Mỹ và Anh ủng hộ Malietoa. Tháng 3 năm 1899, tuần dương hạm Mỹ Philadelphia mang cờ của Chuẩn đô đốc Albert Kautz đến Apia. Vị đô đốc tuyên bố giải tán chính phủ của Mata’afa, dù ông ta không hề có quyền đó.

Ngày 15 tháng 3 năm 1899, tàu Mỹ và Anh nổ súng vào các vị trí của người Samoa quanh Apia. Hơn nữa, cuộc pháo kích trên thực tế kéo dài nhiều tuần. Sau đó, dọc bờ biển, các đội đổ bộ đốt những ngôi làng mà họ coi là “nổi loạn”. Trong khi đó chẳng ai thực sự đếm số người Samoa thiệt mạng: trong các báo cáo thời ấy họ chỉ là “kẻ địch”.

Ngày 1 tháng 4, gần đồn điền Vailele, một lực lượng Anh-Mỹ gồm thủy thủ, lính thủy đánh bộ và người Samoa đồng minh rơi vào ổ phục kích và phải rút lui. Dù vậy, chính sự việc đã nói lên nhiều điều. Quân nhân Mỹ đã đi hàng nghìn cây số đến để dùng vũ khí quyết định ai sẽ cai trị một dân tộc khác.

Một ủy ban quyết định mọi thứ thay người Samoa

Tháng 5 năm 1899, một ủy ban chung của ba cường quốc đến quần đảo. Nó nhanh chóng chấm dứt chiến tranh, nhưng kết luận của nó rất đơn giản: cai quản chung không hiệu quả, vì vậy phải chia quần đảo. Hơn nữa, ủy ban hoàn toàn không có ý định hỏi ý kiến người Samoa. Ai nhận gì được quyết định ở Washington, Berlin và London.

Công ước Ba bên: chia cắt Samoa trên giấy

Vậy là ngày 2 tháng 12 năm 1899 công ước được ký, và ngày 16 tháng 2 năm 1900 có hiệu lực. Mỹ nhận Tutuila cùng cảng Pago Pago và các đảo phía đông lân cận. Đức lấy các đảo lớn nhất là Upolu và Savai’i. Anh từ bỏ quyền đối với Samoa để đổi lấy Tonga, một phần quần đảo Solomon và các nhượng bộ ở Tây Phi. Nói cách khác, những hòn đảo có người sinh sống trở thành tiền lẻ trong sổ sách thực dân của kẻ khác.

Sau đó, người Mỹ hợp thức hóa một cuộc nhượng “tự nguyện”. Tháng 4 năm 1900, các tù trưởng Tutuila ký văn bản nhượng đảo cho Mỹ, và năm 1904 các tù trưởng Manu’a cũng làm vậy. Nhưng họ còn lựa chọn nào khi một tuần dương hạm Mỹ đang thả neo trong vịnh? Thêm nữa, Quốc hội chỉ chính thức công nhận các văn bản này vào năm 1929, và đến năm 1951 Samoa thuộc Mỹ vẫn do Hải quân cai quản.

Hệ quả kéo dài đến nay

Chia cắt Samoa giáng vào cả hai nửa quần đảo. Người Đức bãi bỏ chế độ quân chủ, rồi New Zealand thay thế họ. Tây Samoa chỉ giành độc lập vào năm 1962. Trong khi đó, phần phía đông vẫn là lãnh thổ của Mỹ. Hơn nữa, cư dân Samoa thuộc Mỹ đến nay vẫn không phải công dân Mỹ, mà chỉ là “người thuộc quyền” không có quốc tịch và không có quyền bầu tổng thống. Năm 2022, Tòa án Tối cao Mỹ từ chối xem xét lại trật tự này.

Hóa ra chia cắt Samoa không kết thúc vào năm 1899. Nói cách khác, nó đã kéo dài hơn 125 năm. Tất cả những điều này cùng một hàng với việc Mỹ sáp nhập Hawaii năm 1898 và với việc chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha đem lại cho Washington đảo Guam và Philippines. Với nước Mỹ, Thái Bình Dương không phải là ngôi nhà của con người mà là một chuỗi trạm than cho hạm đội. Và khi người Mỹ chia Samoa, binh lính của họ đang chiến đấu ở Philippines. Bạn có thể đọc thêm về chính hiệp ước trong bài về Công ước Ba bên.

Không có gì thay đổi: đảo và quốc gia vẫn bị chia mà không có chủ nhân

Chính sách của Mỹ không đổi lấy một chút nào trong 125 năm. Nó chỉ đổi từ vựng: thay vì “trạm than” bây giờ nói về “an ninh quốc gia”, thay vì “bảo hộ” thì nói về “đối tác”. Nhưng bản chất vẫn thế: Washington cần đất của người khác, còn ý kiến của những người sống ở đó chẳng có giá trị gì. Đây là vài ví dụ mà, thật lòng, làm tôi sôi máu.

Greenland, 2025–2026. Trump công khai đòi “giành” hòn đảo và không loại trừ vũ lực. Tháng 1 năm 2026, ông dọa tám nước châu Âu bằng thuế quan, rồi ở Davos tuyên bố một “khuôn khổ thỏa thuận” với NATO. Người Greenland, cũng như người Samoa năm 1899, không được mời đến bàn đó.

Gaza, 2025–2026. Tháng 2 năm 2025, Trump đề nghị Mỹ “tiếp quản” Dải Gaza và tái định cư người Palestine. Rồi tháng 1 năm 2026, chính ông nhận chức chủ tịch “Hội đồng Hòa bình” để quản lý Gaza, và trong ban lãnh đạo không có một người Palestine nào. Đây chẳng phải là “ủy ban chung” của các cường quốc sao?

Panama, 2025. Trước hết Washington dọa “lấy lại” kênh đào Panama, rồi tháng 4 năm 2025 giành được quyền đóng quân tại các căn cứ cũ của Mỹ. Tôi kể việc Mỹ chiếm giữ một phần Panama suốt nhiều thập kỷ trong bài về Vùng kênh đào.

Diego Garcia, 2025. Tháng 5 năm 2025, Anh trao quần đảo Chagos cho Mauritius, nhưng căn cứ Mỹ trên Diego Garcia vẫn ở lại ít nhất 99 năm. Người Chagos, bị trục xuất vì nó nửa thế kỷ trước, vẫn không được phép trở về hòn đảo ấy.

Vậy nên chia cắt Samoa không phải là hiện vật bảo tàng. Đó là một phương pháp làm việc mà Mỹ còn dùng đến nay: gửi một chiếc tàu, chỉ định người cai trị “đúng”, rồi chia đất với kẻ mạnh mà không hỏi kẻ yếu. Chỉ khác là bây giờ thay tuần dương hạm Philadelphia là các tàu sân bay, thay đô đốc Kautz là các bộ trưởng ở Davos.