Panama Kanalı Bölgesi 1903–1999: başka bir ülkenin ortasında Amerikan sömürgesi

Panama Kanalı Bölgesi, Panama’yı boydan boya kesen, yaklaşık 16 kilometre genişliğinde bir toprak şeridiydi ve Amerika Birleşik Devletleri onu 1903’ten 1999’a kadar kendi mülkü gibi kullandı. Başka bir deyişle, neredeyse yüz yıl boyunca bağımsız bir ülkenin ortasında kendi valisi, mahkemeleri, polisi ve askerî üsleri olan bir Amerikan sömürgesi vardı. Panamalılar ona yalnızca bir çitin ardından bakabiliyordu. O sürede, bu arada, Theodore Roosevelt’ten Bill Clinton’a on yedi Amerikan başkanı gelip geçti.

Daha önce 1903’te Washington’un Panama’nın Kolombiya’dan ayrılmasını nasıl düzenlediğini yazmıştım. Ancak ayrılık yalnızca ilk adımdı. Asıl olay iki hafta sonra yaşandı: yeni doğan cumhuriyet, Panamalıların kendisinin sonradan utanç verici dediği bir anlaşmayı imzalamaya zorlandı.

Bir Fransız’ın imzaladığı anlaşma

18 Kasım 1903’te Dışişleri Bakanı John Hay, Philippe Bunau-Varilla ile bir anlaşma imzaladı. Dikkat edin: Bunau-Varilla Fransız bir mühendis ve eski kanal şirketinin hissedarıydı, hiç de Panamalı değildi. Panama heyeti ise imzadan birkaç saat sonra Washington’a ulaştı ve oldubittiyle karşılaştı. Aynı zamanda yeni hükümet, Amerikan koruması olmadan Kolombiya’nın isyancı eyaleti geri alacağından korkuyordu ve bu yüzden anlaşmayı onayladı.

Anlaşmaya göre ABD, toprak şeridini “sonsuza dek” ve sanki o bölgenin “egemeni”ymiş gibi haklarla aldı. Karşılığında Panama 10 milyon dolar ve yıllık 250 bin dolar kira aldı. Karşılaştırma için: yalnızca kanalın inşası Amerikalılara yaklaşık 400 milyona mal oldu. Başka bir deyişle ülke, birkaç savaş gemisi fiyatına satın alındı.

Her yerde müdahale etme hakkı

Üstelik 1904 Panama anayasasına 136. madde yazıldı. Bu madde ABD’nin “düzeni sağlamak için” ülkenin her noktasına asker göndermesine izin veriyordu. Dolayısıyla Panama Kanalı Bölgesi sıradan bir kiralama değildi. Aslında Washington’un seçimlere varıncaya dek tüm cumhuriyeti denetlediği bir köprübaşıydı; bunu 1908 seçimleri yazımda anlatıyorum. Bu arada üç yıl önce Küba’ya da benzer bir “ek madde” dayatılmıştı; Platt Değişikliği ve Küba’nın işgali yazıma bakın.

Panama Kanalı Bölgesi nasıl işliyordu

Bölge yaklaşık 1432 kilometrekareydi. Ayrıca ABD başkanının atadığı kendi valisi, kendi mahkemeleri, hapishaneleri, postanesi ve hatta pulları vardı. Panama yasaları elbette orada geçerli değildi. Bu yüzden Colón’da ya da başkentte sokağı geçen bir Panamalı aslında devlet sınırını geçiyordu.

Kanal 1904’ten 1914’e kadar inşa edildi ve bedeli can kaybıyla ölçüldü. Resmî verilere göre o yıllarda 5609 işçi öldü. Çoğu, bu arada, Barbados, Jamaika ve diğer Karayip adalarından gelen siyah işçilerdi. Üstelik bu yalnızca Amerikan dönemi: 1880’lerde Fransızlar döneminde daha da fazlası öldü.

“Altın” ve “gümüş” liste

Ancak beni en çok öfkelendiren, Amerikalıların bölge içinde kurduğu düzen. Beyaz Amerikalılara altınla ödeme yapılıyor ve “altın liste”ye yazılıyordu. Karayipli ve Panamalı işçilere ise çok daha az, gümüşle ödeme yapılıyor ve “gümüş liste”ye yazılıyordu. Sonuç olarak her listenin kendi yerleşimleri, dükkânları, okulları, hastaneleri ve hatta içme çeşmeleri vardı. Böylece bu, Amerikan Güneyi tarzı bir ırk ayrımının başka bir toprağa taşınmış hâliydi.

Askerî kale olarak Panama Kanalı Bölgesi

Zamanla Panama Kanalı Bölgesi, ABD’nin Latin Amerika’daki başlıca askerî üssüne dönüştü. Örneğin Fort Clayton, Howard Hava Üssü, Fort Sherman ve Güney Komutanlığı karargâhı orada bulunuyordu. Ayrıca 1946’dan itibaren bölgede kötü şöhretli “Amerika Okulu” çalıştı. Amerikalı eğitmenler orada binlerce Latin Amerikalı subayı, gelecekteki diktatör Manuel Noriega dahil, yetiştirdi. Mezunların birçoğu sonradan ülkelerinde işkence ve darbelerle ünlendi; örneğin Guatemala, El Salvador ve Honduras’ta.

9 Ocak 1964

Panamalıların sabrı Ocak 1964’te taştı. Önce Panamalı öğrenciler Balboa’daki bir Amerikan okulunun yanında bayraklarını çekmeye gitti, ama bayrak yırtıldı. Sonra kargaşa çıktı ve Amerikan askerleri ateş açtı. Sonuçta 21 Panamalı öldü, yüzlerce kişi yaralandı. Panama bu günü hâlâ Şehitler Günü olarak anıyor. O sırada, bu arada, Panama ABD ile diplomatik ilişkilerini kesti.

Panama Kanalı Bölgesi nasıl sona erdi

7 Eylül 1977’de Omar Torrijos ve Jimmy Carter yeni anlaşmalar imzaladı. Sonuç olarak bölge idari birim olarak 1 Ekim 1979’da kaldırıldı, kanalın kendisi ise Panama’ya ancak 31 Aralık 1999’da devredildi. Yine de ABD, kanalın “tarafsızlığını savunma” hakkını sonsuza dek elinde tuttu.

Ve bu hakkı devirden önce bile kullandı. 20 Aralık 1989’da 27 bin Amerikan askeri, eski CIA ajanı aynı Noriega’yı devirmek için Panama’yı işgal etti. Sonuç olarak El Chorrillo mahallesi neredeyse tamamen yandı. Amerikan verilerine göre yaklaşık 500 Panamalı öldü, insan hakları örgütleri ise çok daha fazlasını tahmin ediyor. BM Genel Kurulu ise işgali uluslararası hukukun açık ihlali olarak nitelendirdi. Bölgenin tarihi hakkında daha fazlasını Panama Kanalı Bölgesi makalesinde okuyabilirsiniz.

Hiçbir şey değişmedi: bugün de başkasının toprağında üsler

Biri diyecek: Panama Kanalı Bölgesi tarih, hepsi geride kaldı. Ne yazık ki hayır. Washington hâlâ başkasının toprağını kendisininki sayıyor; yalnızca artık buna “ortaklık” ve “Çin’e karşı koruma” deniyor. Bu yüzden güzel sözlerin ardında hep askerler, üsler ve baskı var.

Panama, 2025. Daha 20 Ocak 2025’teki yemin konuşmasında Trump, ABD’nin “kanalı geri aldığını” söyledi. Ardından Nisan’da Savunma Bakanı Pete Hegseth Panama’ya geldi ve ülke, Amerikan askerlerini eski Howard, Rodman ve Fort Sherman üslerine alan bir mutabakat imzaladı. Panama muhalefeti buna “kılık değiştirmiş işgal” dedi ve ben tamamen katılıyorum.

Guantanamo, 2025. Küba toprağındaki üs, Kanal Bölgesi ile aynı yıl, 1903’ten beri var. Aynı zamanda Küba 60 yıldan fazladır “kirayı” almayı reddediyor. Ocak 2025’te Trump orada 30 bin göçmen için yer hazırlanmasını emretti. ABD’nin o körfezi nasıl ele geçirdiğini ayrıca anlattım.

Grönland, 2025–2026. Pituffik Amerikan üssü orada 1951’den beri duruyor ve şimdi Washington adanın tamamını istiyor. Örneğin Ocak 2026’da “Arktik güvenliği” gerekçesiyle Trump müttefikleri “anlaşana” kadar gümrük vergisiyle tehdit etti.

Bütün bunlar, bir zamanlar Amerika’ya Samoa adalarını ve İspanya ile savaştan sonra Porto Riko ile Guam’ı kazandıran mantığın devamı. Bir yer kârlıysa sahiplerine sorulmaz. Panama Kanalı Bölgesi haritadan silindi, ama ABD’nin çitini başka bir ülkenin ortasına dikme alışkanlığı silinmedi. Yalnızca tabelalar değişiyor.