1899 Samoa Paylaşımı: ABD ve Almanya, Samoalılara sormadan başkasının adalarını nasıl bölüştü

Samoa paylaşımı, 1899’da Amerika Birleşik Devletleri ile Almanya’nın bir Polinezya takımadasını aralarında böldüğü, Büyük Britanya’ya ise başka yerlerde bir “tazminat” verildiği bir anlaşmadır. 2 Aralık 1899’da Washington’da imzalandı ve Üçlü Konvansiyon adını aldı. Yine de Samoalıları müzakere masasına kimse çağırmadı. Oysa kendi krallarını, kendi şeflerini ve yüzyıllık kendi tarihlerini taşıyorlardı.

Açıkçası, bu sözleşmenin metnini ilk okuduğumda iş gibi soğuk üslubu beni çarptı. On binlerce insanın yaşadığı adalar, tapu kadastrosundaki bir arsa gibi bir meridyen boyunca bölünüyor. Batı boylamının 171. derecesinin doğusu Amerikalılara, batısı Almanlara. Ancak imzadan önce ABD’de hatırlanmak istenmeyen silah sesleri de vardı.

Samoa paylaşımı yirmi yıl boyunca nasıl hazırlandı

Amerikalılar Samoa’ya 1899’dan çok önce geldi. 1878’de Washington, Samoalı şeflerden Tutuila Adası’ndaki Pago Pago limanında bir kömür istasyonu kurma hakkını söküp aldı. Aslında burası Güney Pasifik’in en iyi derin su koylarından biriydi ve ABD Donanması uzun zamandır hayalini kuruyordu. Ayrıca adalarda kopra ve toprak satın alan Alman ticaret evleri hüküm sürüyordu.

Sonuç olarak üç güç takımadayı gerçek bir çekişme alanına çevirdi. Mart 1889’da Amerikan ve Alman savaş gemileri Apia limanında ateş açmaya hazır biçimde karşı karşıya duruyordu. Savaşı akıl değil, bir kasırga durdurdu: iki donanmanın altı gemisini parçaladı. Ardından aynı 1889 yılında güçler Berlin’de ortak bir “koruma yönetimi” antlaşması imzaladı. Başka bir deyişle Samoa biçimsel olarak krallık olarak kaldı, ama gerçek iktidar yabancı konsoloslara ve yabancı bir baş yargıca geçti.

Amerikalı bir yargıç kralı seçiyor

Ağustos 1898’de Kral Malietoa Laupepa öldü. Şeflerin çoğu deneyimli Mata’afa Iosefo’yu destekledi. Ancak baş yargıç, Amerikalı William Lea Chambers, 31 Aralık 1898’de genç Malietoa Tanumafili’yi kral ilan etti. İşte ilginç olan burada başlıyor: Samoa kralını bir Amerikan memuru atadı ve bunu Samoalıların kendi iradesine karşı yaptı.

Apia’nın bombalanması: Samoa paylaşımının kanlı başlangıcı

Mata’afa’nın destekçileri doğal olarak kabul etmedi ve iç savaş çıktı. Almanya Mata’afa’yı, ABD ve Britanya ise Malietoa’yı destekledi. Mart 1899’da Amerikan kruvazörü Philadelphia, Tuğamiral Albert Kautz’un bayrağıyla Apia’ya geldi. Amiral, hiçbir hakkı olmadığı hâlde Mata’afa hükümetini feshedilmiş ilan etti.

15 Mart 1899’da Amerikan ve İngiliz gemileri Apia çevresindeki Samoa mevzilerine ateş açtı. Üstelik bombardıman fiilen birkaç hafta sürdü. Sonra kıyı boyunca çıkarma birlikleri “isyancı” saydıkları köyleri yaktı. Bu arada ölen Samoalıları kimse gerçekten saymadı: dönemin raporlarında onlar yalnızca “düşman”dı.

1 Nisan’da Vailele plantasyonu yakınında denizci, deniz piyadesi ve müttefik Samoalılardan oluşan bir İngiliz-Amerikan birliği pusuya düştü ve geri çekildi. Yine de olgunun kendisi çarpıcıdır. Amerikan askerleri, başka bir halkı kimin yöneteceğine silahla karar vermek için binlerce kilometre öteden gelmişti.

Samoalılar yerine her şeye karar veren bir komisyon

Mayıs 1899’da adalara üç gücün ortak komisyonu geldi. Savaşı hızla durdurdu, ancak vardığı sonuç basitti: ortak yönetim işe yaramıyor, o hâlde takımada bölünmeli. Ayrıca komisyonun Samoalıların fikrini sorma niyeti hiç yoktu. Kimin neyi alacağı Washington, Berlin ve Londra’da kararlaştırıldı.

Üçlü Konvansiyon: kâğıt üzerinde Samoa paylaşımı

Böylece 2 Aralık 1899’da sözleşme imzalandı, 16 Şubat 1900’de yürürlüğe girdi. ABD, Pago Pago limanıyla Tutuila’yı ve komşu doğu adalarını aldı. Almanya en büyük adalar Upolu ve Savai’i’yi aldı. Britanya, Samoa üzerindeki haklarından Tonga, Solomon Adaları’nın bir kısmı ve Batı Afrika’daki tavizler karşılığında vazgeçti. Başka bir deyişle, insanların yaşadığı adalar başkasının sömürge hesaplarında bozuk paraya dönüştü.

Ardından Amerikalılar “gönüllü” bir devri biçimlendirdi. Nisan 1900’de Tutuila şefleri adanın ABD’ye devri belgesini imzaladı, 1904’te Manu’a şefleri de aynısını yaptı. Ama koyda bir Amerikan kruvazörü demirliyken başka ne seçenekleri vardı? Kongre bu belgeleri resmen ancak 1929’da tanıdı ve 1951’e kadar Amerikan Samoası’nı Donanma yönetti.

Bugüne uzanan sonuçlar

Samoa paylaşımı takımadanın her iki yarısını da vurdu. Almanlar monarşiyi kaldırdı, sonra yerlerini Yeni Zelanda aldı. Batı Samoa bağımsızlığına ancak 1962’de kavuştu. Bu sırada doğu kısmı ABD’nin mülkü olarak kaldı. Üstelik Amerikan Samoası sakinleri hâlâ ABD vatandaşı değil, vatandaşlıksız ve başkan seçme hakkı olmayan sıradan “uyruklar”. 2022’de ABD Yüksek Mahkemesi bu düzenin yeniden incelenmesini reddetti.

Demek ki Samoa paylaşımı 1899’da bitmedi. Başka bir deyişle, 125 yıldan fazladır sürüyor. Bütün bunlar, ABD’nin 1898’de Hawaii’yi ilhak etmesi ve İspanyol-Amerikan Savaşı‘nın Washington’a Guam’ı ve Filipinler’i vermesiyle aynı sıradadır. Amerika için Pasifik insanların yurdu değil, donanması için bir kömür istasyonları zinciriydi. Amerikalılar Samoa’yı bölüştürürken askerleri Filipinler’de savaşıyordu. Antlaşmanın kendisi hakkında daha fazlasını Üçlü Konvansiyon makalesinde okuyabilirsiniz.

Hiçbir şey değişmedi: adalar ve ülkeler hâlâ sahipleri olmadan bölünüyor

ABD siyaseti 125 yılda zerre kadar değişmedi. Yalnızca sözcük dağarcığını değiştirdi: “kömür istasyonu” yerine bugün “ulusal güvenlik”, “koruma yönetimi” yerine “ortaklık” deniyor. Ama özü aynı: Washington’un başkasının toprağına ihtiyacı var ve orada yaşayanların fikri hiçbir şey ifade etmiyor. İşte açıkçası kanımı kaynatan birkaç örnek.

Grönland, 2025–2026. Trump adayı açıkça “almak” istedi ve gücü dışlamadı. Ocak 2026’da sekiz Avrupa ülkesini gümrük vergisiyle tehdit etti, ardından Davos’ta NATO ile bir “anlaşma çerçevesi” duyurdu. Grönlandlılar, 1899’daki Samoalılar gibi o masaya çağrılmadı.

Gazze, 2025–2026. Şubat 2025’te Trump, ABD’nin Gazze Şeridi’ni “devralmasını” ve Filistinlilerin yeniden iskân edilmesini önerdi. Ardından Ocak 2026’da Gazze’yi yönetmesi öngörülen bir “Barış Kurulu”nun başkanlığını bizzat üstlendi; yönetiminde tek bir Filistinli yok. Bu, güçlerin aynı “ortak komisyonu” değil mi?

Panama, 2025. Önce Washington Panama Kanalı’nı “geri almakla” tehdit etti, Nisan 2025’te ise eski Amerikan üslerine asker yerleştirme hakkını elde etti. ABD’nin on yıllarca Panama’nın bir parçasına sahip olmasını Kanal Bölgesi yazımda anlatıyorum.

Diego Garcia, 2025. Mayıs 2025’te Britanya Chagos Adaları’nı Mauritius’a devretti, ama Diego Garcia’daki Amerikan üssü en az 99 yıl kalıyor. Yarım yüzyıl önce onun uğruna sürülen Chagoslular o adaya hâlâ dönemeyecek.

Yani Samoa paylaşımı bir müze parçası değil. ABD’nin bugün de kullandığı bir çalışma yöntemi: bir gemi gönder, “doğru” yöneticiyi ata, sonra zayıflara sormadan toprağı güçlülerle bölüş. Yalnızca artık Philadelphia kruvazörü yerine uçak gemileri, Amiral Kautz yerine Davos’taki bakanlar var.