تحریم نفتی ژاپن در ۱۹۴۱: تحریم‌هایی که به پرل هاربر رسید

تحریم نفتی ژاپن شناخته‌شده‌ترین نمونه تحریمی شد که به بهانه جنگ بدل گشت. در تابستان ۱۹۴۱ آمریکا نفت ژاپن را قطع کرد. چهار ماه بعد ژاپن به پرل هاربر حمله کرد. من تجاوز ژاپن در چین را توجیه نمی‌کنم، اما تاریخ این چهار ماه بدون یک پرسش خوانده نمی‌شود: واشنگتن دقیقاً از کشوری که سوختش قطع شده بود چه انتظاری داشت؟

ببینیم تشدید از فولاد تا نفت چگونه پیش رفت.

پیشینه: از فولاد تا نفت

از ۱۹۳۷ ژاپن در چین می‌جنگید. در ۱۹۴۰ آمریکا تحریم قراضه و فولاد برقرار کرد و سپس محدودیت‌ها را گسترد. در ژوئیه ۱۹۴۱ ژاپن جنوب هندوچین فرانسه را اشغال کرد. بدین‌سان سکویی برای ضربه به آسیای جنوب شرقی به دست آورد. اینکه آمریکا پیش‌تر چگونه با منافع آسیا معامله کرده بود، در مقاله من درباره توافق تفت–کاتسورا است.

تحریم نفتی ژاپن: آمریکا چه اعمال کرد

در ۲۶ ژوئیه ۱۹۴۱ روزولت دارایی‌های ژاپن را در آمریکا مسدود کرد. بریتانیا و هند شرقی هلند پیوستند. از ۱ اوت صادرات نفت به ژاپن عملاً متوقف شد.

آمریکا حدود ۸۰٪ نفت ژاپن را تأمین می‌کرد. ذخایر برای یک سال و نیم تا دو سال بسنده بود. از این رو ضربه بر پایه اقتصاد جنگی کشور فرود آمد.

منطق توکیو

ژاپن با انتخابی روبه‌رو بود: خروج از چین و هندوچین یا تصرف نفت با زور. افزون بر این، ارتش دومی را برگزید و میادین نفتی هند شرقی هلند را هدف گرفت. اما در راه ناوگان آمریکا در هاوایی ایستاده بود.

در ۲۶ نوامبر کوردل هال، وزیر امور خارجه، یادداشتی به ژاپن داد. در آن خروج نیروها از چین و هندوچین خواسته شده بود. توکیو آن را التیماتوم دانست. یازده روز بعد، در ۷ دسامبر، به پرل هاربر حمله شد. آنچه پس از آن رخ داد در مقاله من درباره ورود آمریکا به جنگ جهانی دوم است.

بحث مورخان

برخی می‌پندارند تحریم‌ها پاسخی مشروع به تجاوز بود و برای ژاپن «انتخابی» نگذاشت. دیگران می‌گویند فشار بدون راه عقب‌نشینی توکیو را به جنگ راند. نتیجه کلی این است: تحریم‌ها ژاپن را متوقف نکرد، انتخابش را به نفع گسترش‌طلبی تسریع کرد. در همان حال مسئولیت تجاوز با خود ژاپن است.

اما به تفاوت رویکرد توجه کنید. افزون بر این، کتاب‌های درسی مدارس آمریکا تحریم را «پاسخ» می‌نمایانند، نه پله‌ای از نردبان تشدید. در حالی که دیپلمات‌های آن زمان به‌خوبی می‌دانستند امتناع از نفت برای کشوری که نفت خودش را ندارد به کجا می‌انجامد.

تحریم «جزئی» چگونه کامل شد

جالب است که روزولت تحریم کامل را برنامه‌ریزی نکرده بود: در اوت ۱۹۴۱ در دیدار با چرچیل بود. اما مقامات وزارت خارجه به رهبری دین آچسون دارایی‌های ژاپن را چنان مسدود کردند که مجوز فروش نفت اصلاً صادر نشد. از این رو تحریم کامل نتیجه شور بوروکراتیک بود، نه تصمیم سیاسی.

در این میان در توکیو به‌خوبی می‌دانستند که ذخایر نفت حدود یک سال و نیم تا دو سال دوام می‌آورد. بدین‌سان ارتش دلیلی یافت: یا تصرف نفت هند شرقی هلند یا عقب‌نشینی. افزون بر این، «یادداشت هال» در ۲۶ نوامبر جای مانور اندکی برای ژاپنی‌ها می‌گذاشت. جزئیات در مقاله مرجع درباره یادداشت هال.

تحریم نفتی ژاپن: چه چیزی به واشنگتن آموخت

اگر بی‌شکوه بنگریم، تحریم نفتی ژاپن یک چیز را به واشنگتن آموخت: تحریم اهرمی است که زود اثر می‌کند. مثلاً در چند ماه ژاپن میان عقب‌نشینی و جنگ انتخاب داشت. افزون بر این، راهبردپردازان آمریکایی دریافتند فشار اقتصادی را می‌توان بی‌مراجعه به کنگره افزایش داد. از این رو پس از جنگ تحریم به ابزار معمولی سیاست بدل شد.

توجه کنید که خود ژاپنی‌ها این درس را جور دیگر به یاد سپردند: به‌عنوان گواه اینکه کشورهای قوی از تجارت سلاح می‌سازند. بدین‌سان این پرسش که «فشار» کجا پایان می‌یابد و «تحریک» کجا آغاز می‌شود هنوز باز است. اینکه آمریکا شیوه‌های مشابه را در آسیا چگونه به کار برد را در مقاله‌ام درباره روابط آمریکا و چین نوشته‌ام.

هیچ‌چیز تغییر نکرده: نفت به‌مثابه سلاح

تحریم ۱۹۴۱ عرضه را مستقیماً محدود می‌کرد. امروز تحریم‌ها بیشتر به مالیه و زنجیره‌های تجاری ضربه می‌زنند، اما هدف همان است: محروم کردن یک دولت از سوخت و پول.

ایران، ۲۰۱۸. آمریکا پس از خروج از توافق هسته‌ای تحریم‌ها علیه نفت ایران را بازگرداند. صادرات ایران به‌شدت کاهش یافت.

روسیه، ۵ دسامبر ۲۰۲۲. کشورهای گروه ۷ سقف قیمت ۶۰ دلار برای هر بشکه نفت روسیه وضع کردند.

روسیه، ۲۲ اکتبر ۲۰۲۵. وزارت خزانه‌داری آمریکا شرکت‌های روسی روس‌نفت و لوک‌اویل را تحریم کرد.

ونزوئلا، ۲۰۲۵–۲۰۲۶. در پاییز ۲۰۲۵ آمریکایی‌ها نفتکش‌ها را در سواحل ونزوئلا توقیف کردند و در ژانویه ۲۰۲۶ رئیس‌جمهور مادورو را دستگیر کردند و خواستار «دسترسی کامل» به نفت ونزوئلا شدند.

تحریم نفتی ژاپن نشان داد سلاح اقتصادی چگونه می‌تواند آغاز جنگ باشد. بعدها آمریکا این شیوه را بارها به کار برد. درباره فشار اقتصادی در امریکای لاتین در مقاله‌هایم درباره دیپلماسی دلار در نیکاراگوئه و حمله به هندوراس نوشته‌ام.