Hỗ trợ Quốc dân đảng, 1945–1949: Mỹ vận chuyển quân đội của Tưởng Giới Thạch và để mất Trung Quốc ra sao

Hỗ trợ Quốc dân đảng là canh bạc đắt nhất và kém vẻ vang nhất của Mỹ ở châu Á ngay sau chiến tranh. Từ 1945 đến 1949 Washington đổ khoảng hai tỷ đô la vào chế độ Tưởng Giới Thạch, chở quân đội của ông bằng tàu và máy bay của mình, và vẫn thua. Truman gọi đó là “không can thiệp”. Tôi muốn cho thấy “không can thiệp” ấy trên thực tế trông ra sao.

Ta đi theo thứ tự.

Hỗ trợ Quốc dân đảng bắt đầu bằng cầu hàng không

Khi Nhật đầu hàng tháng 8 năm 1945, Trung Quốc bị chia đôi. Quốc dân đảng của Tưởng Giới Thạch giữ miền nam và miền tây, những người cộng sản kiểm soát nông thôn phía bắc, còn ở Mãn Châu có quân Nhật và Hồng quân đang kéo đến. Người Mỹ quyết định nhanh: không để cộng sản tiếp quản các đồn quân đang đầu hàng.

Vì vậy Washington lo phần hậu cần. Hạm đội 7 của Mỹ chở cả các đạo quân Quốc dân đảng đến các cảng phía bắc, và tháng 10 năm 1945 Không quân 14 đưa bằng đường không khoảng năm mươi nghìn lính của hai đạo quân đến Bắc Kinh và những điểm then chốt khác. Tổng cộng, tàu và máy bay Mỹ đã vận chuyển gần một phần tư triệu binh sĩ Quốc dân đảng. Ngoài ra khoảng năm mươi nghìn lính thủy đánh bộ Mỹ đổ bộ lên Hà Bắc và Sơn Đông để canh giữ cảng và đường sắt, chiến dịch này gọi là Beleaguer.

Hãy chú ý rằng về hình thức Mỹ nói đến “không can thiệp vào công việc nội bộ”. Thực tế họ chọn phe trong một cuộc nội chiến mà vẫn tuyên bố đứng trên cuộc chiến.

Hỗ trợ Quốc dân đảng: tiền, vũ khí và “hàng dư thừa”

Khoảng hai tỷ đô la viện trợ cộng với trang bị trị giá hàng trăm triệu: người ta ước tính như vậy về sự hỗ trợ của Mỹ cho Quốc dân đảng năm 1945–1949. Tiền chảy vào một chế độ mà cả Trung Quốc biết là tham nhũng. Quan chức ăn cắp, tướng lĩnh ghi “linh hồn chết” vào danh sách, còn vũ khí Mỹ bị bán ngoài chợ đen.

Nhưng điều nhục nhã nhất xảy ra ở mặt trận. Cả các đơn vị Quốc dân đảng đầu hàng cộng sản cùng với đại bác, xe tải và xe tăng Mỹ. Kết quả là quân đội của Mao nhận được nhiều trang bị hơn bất cứ gói viện trợ Liên Xô nào có thể cho. Sau này người ta nói, không phải vô lý, rằng Tưởng Giới Thạch đã thành “trưởng ban hậu cần” của quân đội Mao.

Lệnh cấm vận không có thật

Tháng 7 năm 1946 Mỹ chính thức áp lệnh cấm vận vũ khí đối với Trung Quốc. Dù vậy người Mỹ vẫn tiếp tục bán “hàng dư thừa”: tàu, sân bay, xe tải, đạn dược, gần như cho không. Như vậy lệnh cấm vận được tuyên bố cho công chúng, còn với Tưởng Giới Thạch thì để ngỏ cửa sau. Lệnh được dỡ bỏ vào tháng 5 năm 1947.

Trong khi đó Tướng Marshall cố làm trung gian giữa hai bên. Sứ mệnh của ông thất bại: khó làm trung gian khi một bên được chở bằng tàu của anh còn bên kia bị coi là kẻ thù. Thêm về Sứ mệnh Marshall có trong bài tham khảo.

Hỗ trợ Quốc dân đảng không ảo tưởng: Truman biết

Riêng tư, Truman và những người xung quanh có ấn tượng xấu về người của Quốc dân đảng: ông nói đến trộm cắp và bất tài trong đám quan chức của Tưởng Giới Thạch. Vậy mà viện trợ vẫn tiếp tục. Lý do đơn giản: chính trị trong nước. Đảng Cộng hòa và “nhóm vận động hành lang Trung Quốc” la lên rằng đảng Dân chủ “đánh mất Trung Quốc”, và Truman không muốn là người đánh mất nó.

Vì thế Washington trả tiền cho một chế độ mà chính họ cũng không tin. Khi mùa thu 1949 Mao tuyên bố thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, ở Mỹ bắt đầu cuộc săn “kẻ có tội”, và nạn nhân chính là các nhà ngoại giao chuyên gia Trung Quốc của Bộ Ngoại giao. Đó là câu chuyện tôi đã kể trong các bài về quan hệ Mỹ–Trung và quan hệ kinh tế Mỹ–Trung. Việc Tưởng rút sang Đài Loan là hóa đơn cho canh bạc ấy, và cũng cho chính hòn đảo.

Ngay từ 1927 khu trục hạm Mỹ đã nã pháo vào các thành phố Trung Quốc, như tôi kể trong bài về sự kiện Nam Kinh. Hết lần này đến lần khác Mỹ nhìn Trung Quốc như một đối tượng chứ không phải một quốc gia.

Còn lại gì từ canh bạc ấy

Đến mùa thu 1949 quân đội của Tưởng đã tan rã. Cộng sản chiếm Bắc Kinh, Thượng Hải và Nam Kinh, còn tổng tư lệnh tự mình chạy sang Đài Loan cùng tàn quân và ngân khố. Hàng tỷ đô la Mỹ không cứu nổi một chế độ không tin binh lính của mình lẫn người dân của mình. Các sử gia thường nói về tham nhũng, lạm phát và chỉ huy kém cỏi. Tôi thêm: hỗ trợ Quốc dân đảng còn là chính sách mà Washington coi thường chính những người họ trang bị.

“Sách Trắng” của Mỹ năm 1949 cố đổ lỗi cho chính người Trung Quốc. Đó là mánh cũ: dự án thất bại thì lỗi tại kẻ anh nuôi. Trong lúc đó hàng triệu người chết ở Trung Quốc, và một phần trách nhiệm về những cái chết ấy thuộc về tất cả những ai kéo dài cuộc chiến, kể cả những ai cung cấp vũ khí. Ngoài ra, vì canh bạc này Mỹ từ chối công nhận Bắc Kinh hơn hai mươi năm và tự đóng cánh cửa tới quan hệ bình thường. Như vậy cái giá của sai lầm là khổng lồ, và người Trung Quốc là những người trả nó nhiều nhất.

Mỹ đã vi phạm những chuẩn mực nào

Thứ nhất, Hiến chương Liên Hợp Quốc. Hiến chương có hiệu lực ngày 24 tháng 10 năm 1945 và Điều 2 cấm can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia. Nội chiến Trung Quốc là việc nội bộ, còn tàu và máy bay Mỹ chở quân đội của một bên.

Thứ hai, lời hứa của chính mình. Tháng 12 năm 1945 tại hội nghị ngoại trưởng ở Moskva, Mỹ và Liên Xô tuyên bố theo đuổi chính sách không can thiệp vào công việc nội bộ của Trung Quốc. Vài tuần sau Washington vẫn tiếp tục trang bị cho Tưởng Giới Thạch.

Thứ ba, sự hòa giải của Marshall. Mỹ tự nhận là “người trung gian trung thực” giữa hai bên, hứa ngừng bắn và bán vũ khí cho một bên. Trung gian không gọi như vậy. Đó là sự đạo đức giả tôi đã nói ở trên. Ý nghĩa chung của nguyên tắc không can thiệp có trong bài tham khảo.

Không có gì thay đổi: những canh bạc ấy, cái kết ấy

Hỗ trợ Quốc dân đảng cho thấy công thức điển hình: tìm thủ lĩnh “của mình”, dội tiền và vũ khí, nhắm mắt trước nạn trộm cắp, rồi ngạc nhiên vì ông ta thua. Ngày nay lời lẽ khác.

Afghanistan, 2001–2021. Hai thập kỷ Mỹ đổ hàng tỷ đô la vào quân đội và chính phủ Afghanistan, kể cả vũ khí. Khi tháng 8 năm 2021 Taliban vào Kabul, một phần lớn số vũ khí ấy rơi vào tay họ.

Syria, 2013–2017. Về bản chất, chương trình Timber Sycamore của CIA đã trang bị cho phe đối lập Syria. Một phần lớn vũ khí về tay các nhóm thánh chiến.

Yemen, 2015–2022. Mỹ cung cấp vũ khí và tình báo cho liên minh Ả Rập Xê Út, các cuộc không kích của liên minh giết thường dân ở đám cưới và trên xe buýt. Suốt những năm ấy Washington tự gọi mình là “người trung gian trung lập”.

Gaza, 2023–2025. Mỹ cấp cho Israel hàng nghìn tấn đạn dược, kể cả bom một tấn, đồng thời tự gọi là “trung gian” trong đàm phán. Đó là chiêu trò giống ở Trung Quốc.

Như vậy ở Trung Quốc Washington đặt cược vào tham nhũng và thua, rồi làm như lỗi thuộc về người Trung Quốc. Kịch bản ấy lặp lại hôm nay, và người khác trả giá. Về cội nguồn, xin đọc bài của tôi về cấm vận dầu mỏ chống Nhật: điều ta thấy ở Trung Quốc mọc lên từ cùng một ván cờ châu Á.