Vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki, 1945: quả bom không cần thiết

Vụ ném bom nguyên tử Hiroshima ngày 6 tháng 8 năm 1945 và Nagasaki ngày 9 tháng 8 là tội ác khủng khiếp nhất nhằm vào dân thường trong lịch sử. Trong trường học Mỹ người ta vẫn giải thích bằng một câu: quả bom “đã cứu một triệu mạng người Mỹ”. Tôi nói đó là huyền thoại. Ta đi từng điểm, không cảm xúc, dù ở đây cảm xúc là xứng đáng.

Câu hỏi đầu tiên: nó có cần thiết không?

Ném bom nguyên tử Hiroshima: chính các tướng lĩnh Mỹ nghĩ gì

Các tướng lĩnh Mỹ cấp cao nhất cho rằng bom là thừa. Eisenhower, theo hồi ký của mình, nói với Stimson rằng Nhật đã bại. Đô đốc Leahy, cố vấn quân sự hàng đầu của tổng thống, viết rằng việc dùng bom chống Nhật không đem lại “sự trợ giúp vật chất” cho chiến tranh. Đô đốc Nimitz và Tướng MacArthur, theo các lời chứng, cũng có ý kiến như vậy.

Mùa hè 1945 Nhật bị phong tỏa trên biển và bị đốt từ trên không. Máy bay Mỹ đã phá hủy hàng chục thành phố Nhật bằng bom thường và bom cháy, và trong một đêm tháng 3 năm 1945 khoảng một trăm nghìn người chết ở Tokyo. Đất nước đang bên bờ vực.

Ném bom nguyên tử Hiroshima và những dò hỏi của Nhật: điều kiện khắt khe

Mỹ đọc được mật mã ngoại giao của Nhật. Vì thế ở Washington người ta biết Tokyo tìm cách hòa giải qua Liên Xô và sẵn sàng đầu hàng nếu giữ được Thiên hoàng. Sau cùng mọi chuyện đúng là kết thúc như vậy. Nhưng Tuyên bố Potsdam ngày 26 tháng 7 năm 1945 không đưa bảo đảm rõ ràng nào cho Thiên hoàng. Điều kiện “đầu hàng vô điều kiện” cố ý để khắt khe.

Ngoài ra quả bom thứ hai rơi xuống Nagasaki ba ngày sau Hiroshima, khi giới lãnh đạo Nhật còn chưa kịp đánh giá điều gì đã xảy ra ở thành phố đầu tiên. Như vậy người Nhật đơn giản không được cho thời gian để quyết định. Hãy chú ý rằng ngày 8 tháng 8 Liên Xô tham chiến và mở cuộc tiến công ở Mãn Châu.

Các sử gia nói gì

Sử gia Tsuyoshi Hasegawa cho rằng vai trò quyết định thuộc về việc Liên Xô tham chiến chứ không phải bom: điều đó cướp đi hy vọng hòa giải của Tokyo. Người ta tranh luận với ông, và cuộc tranh luận còn tiếp tục. Nhưng ngay cả những người bênh vực quyết định của Truman cũng thừa nhận có những phương án khác: tiếp tục phong tỏa, trình diễn bom ở vùng không người ở, chờ đòn của Liên Xô.

Chính Truman sau này thổi phồng con số. Ông nói đến hàng trăm nghìn mạng người Mỹ được cứu, còn Stimson năm 1947 nêu một triệu. Các tài liệu hoạch định quân sự thời đó nói đến tổn thất nhỏ hơn đáng kể.

Kyoto, Nagasaki và “thí nghiệm sạch” của vụ ném bom nguyên tử Hiroshima

Ứng viên đầu tiên cho quả bom là Kyoto: lớn, nguyên vẹn, trung tâm văn hóa. Bộ trưởng Chiến tranh Stimson đích thân gạch tên thành phố khỏi danh sách. Một phần vì giá trị văn hóa của thành phố, một phần vì địa chính trị: phá Kyoto có thể đẩy người Nhật sang phía Liên Xô sau chiến tranh. Thay vào đó Nagasaki được thêm vào.

Một chi tiết nữa khiến tôi rùng mình. Các thành phố ứng viên cố ý không bị ném bom thường trước đó, để đo “sạch” hiệu quả của cuộc tấn công nguyên tử. Ở những thành phố ấy người ta sống như vật thí nghiệm.

Ném bom nguyên tử Hiroshima: bao nhiêu người đã chết

Đến cuối năm 1945 những quả bom đã giết khoảng 210.000 người: khoảng 140.000 ở Hiroshima và khoảng 70.000–74.000 ở Nagasaki. Đây là ước tính: gồm người chết trong vụ nổ và người chết trong những tháng đầu vì bỏng và bệnh phóng xạ. Sau đó bao nhiêu người chết, không ai biết chính xác. Trong số 86.572 người sống sót được theo dõi từ 1950 đến 1997 ghi nhận 9.335 ca tử vong do khối u đặc, nhưng chỉ một phần do phóng xạ.

Đó là một cuộc tấn công có chủ ý vào các thành phố dân thường bằng vũ khí hủy diệt hàng loạt. Tôi không thể gọi nó khác. Việc Truman biết những nỗ lực của Nhật nhằm thoát chiến tranh và vẫn giữ điều kiện đầu hàng khắt khe tôi cũng đã viết trong bài về việc Mỹ tham gia Thế chiến II, còn bối cảnh có trong bài về cấm vận dầu mỏ chống Nhật. Người Mỹ đã làm gì với Nhật sau những quả bom có trong bài về cuộc chiếm đóng Nhật Bản. Tham khảo: Wikipedia.

Huyền thoại về một triệu mạng người được cứu

Phiên bản rằng bom “cứu hàng triệu người” được dựng lên sau chiến tranh, và vụ ném bom nguyên tử Hiroshima được trình bày như điều không thể tránh. Stimson phổ biến nó trong bài báo năm 1947, sau đó Truman và sách giáo khoa lặp lại. Nhưng tháng 6 năm 1945 các nhà hoạch định quân sự Mỹ ước tính tổn thất khi đổ bộ lên Kyushu là hàng chục nghìn người, không phải hàng trăm nghìn. Con số tăng lên khi nhu cầu biện minh cho quyết định tăng lên.

Hãy chú ý một điều nữa: chiến thắng trước Nhật, theo nhiều sử gia, không đòi hỏi đổ bộ. Phong tỏa, đói và cuộc tiến công của Liên Xô ở Mãn Châu biến việc đầu hàng thành chuyện vài tuần. Vì thế vụ ném bom nguyên tử Hiroshima trông không phải như lập luận cuối cùng mà như màn phô trương sức mạnh. Người nhận, theo một số sử gia, không chỉ là Nhật mà còn là Moskva: Truman muốn cho Liên Xô thấy ai là chủ của thế giới hậu chiến.

Nhiều người đọc các sự kiện này như vậy: với họ những quả bom là màn đầu của Chiến tranh Lạnh. Ngoài ra, Nagasaki bị ném bom không phải vì mặt trận có gì thay đổi. Khi đó Mỹ đã chuẩn bị bom loại thứ hai và dùng cả hai. Tôi nói thế này: con người là vật thí nghiệm. Thêm về việc Mỹ vào cuộc chiến này trong bài của tôi về Mỹ trong Thế chiến II.

Mỹ đã vi phạm những chuẩn mực nào

Thứ nhất, Quy tắc La Haye 1907. Điều 25 cấm tấn công các thành phố không phòng thủ bằng bất cứ phương tiện nào, và điều 23 cấm vũ khí gây đau đớn không cần thiết. Hiroshima không phải pháo đài, và bệnh phóng xạ chính là đau đớn không cần thiết.

Thứ hai, lời hứa của chính Washington. Ngày 1 tháng 9 năm 1939 Roosevelt kêu gọi tất cả các nước tham chiến đừng ném bom dân thường. Chính Mỹ tuyên bố nguyên tắc này là quy tắc, rồi vi phạm nó.

Thứ ba, các tòa án. Năm 1963 Tòa án quận Tokyo trong vụ Shimoda xác định rằng việc ném bom Hiroshima và Nagasaki vi phạm luật quốc tế, vì cuộc tấn công bừa bãi và gây đau đớn quá mức. Và năm 1996 Tòa án Công lý Quốc tế của Liên Hợp Quốc kết luận việc dùng vũ khí hạt nhân trái luật nhân đạo trong hầu hết trường hợp. Cuối cùng, Quy chế Nuremberg xếp “hành vi vô nhân đạo đối với dân thường” vào tội ác chống nhân loại, và người khác bị xét xử vì chúng. Xem tham khảo về vụ Shimoda.

Không có gì thay đổi: bom rơi xuống những ai không thể đáp trả

Bom được thả cách đây 80 năm, và lôgic vẫn thế: trước hết là đòn đánh vào dân thường, sau đó là lời giải thích rằng “điều đó cần thiết”. Sau đây là ví dụ trong hai mươi năm qua.

Iraq, 2003. Chiến dịch “Sốc và Kinh hoàng”: tên lửa và không kích Baghdad làm chết hàng nghìn thường dân. Biện minh là vũ khí hủy diệt hàng loạt mà không bao giờ tìm thấy.

Afghanistan, 2015. Máy bay Mỹ bắn vào bệnh viện của Bác sĩ Không biên giới ở Kunduz, 42 người chết. Khi đó người ta gọi là “sai lầm bi thảm”.

Iraq và Syria, 2017. Trong các cuộc tấn công Mosul và Raqqa liên quân do Mỹ dẫn đầu phá hủy cả khu phố. Tổ chức Ân xá Quốc tế gọi Raqqa là “cuộc chiến tiêu diệt” và báo cáo hàng trăm thường dân thiệt mạng.

Iran, 22 tháng 6 năm 2025. Mỹ dùng bom siêu nặng đánh các cơ sở hạt nhân Fordow, Natanz và Isfahan mà không có sự cho phép của Quốc hội và không tuyên chiến. Sau đó, tháng 10 năm 2025, Trump ra lệnh nối lại các vụ thử hạt nhân.

Như vậy vụ ném bom nguyên tử Hiroshima không phải ngoại lệ mà là một trường học. Washington chưa bao giờ xin lỗi. Thay vào đó họ dành hàng chục năm để thế giới tin rằng đó là điều tất yếu.