Somoza Hanedanı (1936–1979): ABD’nin 43 Yıl Boyunca Desteklediği Diktatörlük

Somoza hanedanı Nikaragua’yı 1936’dan 1979’a kadar yönetti ve bütün bu süre boyunca ülkeyi Roosevelt’ten Carter’a sekiz Amerikan başkanı destekledi. Diktatörlüğü Amerikan işgalinin kendisi yarattı ve bu hikâyeyi öğretici kılan tam da bu. Washington’un sorumluluğunun bu kadar açık ve bu kadar özenle unutulduğu başka bir örnek bilmiyorum.

Gelin Somoza hanedanının iktidarı nasıl aldığına bakalım. Cevap 1927’de başlıyor.

Somoza hanedanı iktidarı nasıl aldı

1927–1933’te ABD Nikaragua’yı işgal etti ve Ulusal Muhafız’ı kurdu. Amerikalı eğitmenler yetiştirmesine rağmen ona «siyaset dışı» deniyordu. Komutanlığa Anastasio Somoza García geldi. Her şeyin nasıl başladığı Ocotal’ın bombalanması yazımda.

Şubat 1934’te muhafızlar, işgale direnişin lideri Augusto Sandino’yu öldürdü. Ayrıntılar Sandino’nun öldürülmesi yazımda. 1936’da Somoza ülkenin efendisi oldu, 1937’den itibaren de devlet başkanıydı. Daha önceki istilalar için Nikaragua’da William Walker yazıma bakın.

İktidarda üç kuşak

Somoza García, 1956’daki suikastına kadar yönetti. Sonra iktidar oğullarına geçti: Luis Somoza 1956–1963’te, Anastasio Somoza Debayle ise 1967–1979’da devlet başkanıydı. İkincisi West Point mezunuydu. Aradaki dönemde ülkeyi Muhafız, kukla başkanlar aracılığıyla yönetti.

Aile, yüz milyonlarca dolar olarak tahmin edilen devasa bir servet biriktirdi. Toprak, bankalar, bir havayolu şirketi, bir liman ve 1972 depremi sonrası yardımlardan elde edilen kâr klana aitti.

ABD ne veriyordu

Amerikan desteği sözlü değil, son derece maddiydi.

Silah ve eğitim. Amerikalılar Muhafız’ı eğitiyor ve donatıyordu. Subaylar Panama Kanalı Bölgesi’ndeki okullardan geçiyordu.

Para. Yardım ve krediler kesintisiz akıyordu.

Toprak. Nikaragua komşulara karşı üs olarak kullanıldı. 1954’te Guatemala darbesi buradan desteklendi; bunu Guatemala müdahalesi yazımda anlattım. 1961’de Puerto Cabezas’tan 2506. Tugay, Domuzlar Körfezi çıkarması için yola çıktı.

«Somoza bir orospu çocuğu, ama bizim orospu çocuğumuz» sözü Roosevelt’e atfedilir, ancak güvenilir biçimde doğrulanmamıştır. Yine de mantığı yansıtır: sadakat ve komünizm karşıtlığı insan haklarından daha değerliydi.

Rejimin sonu

1977’de Carter, insan hakları ihlalleri nedeniyle askerî yardımı kesti. Ancak 1978–1979’da rejimi kurtaramadı, kurtarmaya da çalışmadı. Editör Pedro Joaquín Chamorro’nun Ocak 1978’de öldürülmesi ülkeyi patlattı.

Temmuz 1979’da Sandinistalar kazandı. Somoza ABD’ye, sonra Paraguay’a kaçtı ve 1980’de orada öldürüldü. Daha sonra Washington, Sandinista zaferine «kontraları» silahlandırarak karşılık verdi.

1972 depremi ve sabrın sonu

Klanın en çok şey anlatan davranışı, 23 Aralık 1972’deki Managua depreminden sonra görüldü. Yaklaşık on bin kişi öldü ve ülkeye yabancı yardım yağdı. Ne var ki paranın hatırı sayılır bir kısmı Somoza’nın ve çevresinin cebine girdi. Bu yüzden hoşnutsuzluk, rejimi önceden destekleyenlere, iş insanları dahil, yayıldı.

Üstelik 1956’da hanedanın kurucusu öldürüldü: onu şair Rigoberto López Pérez vurdu. Yine de hanedan yıkılmadı, çünkü Muhafız aynı kaldı. Böylece rejim halk sevgisine değil, Amerikan silahına ve parasına dayanıyordu. Carter askerî yardımı kesip Sandinista Cephesi güçlenince Somoza imparatorluğu iki yılda çöktü. Aile hakkında daha fazlası Somoza ailesi kaynak maddesinde. Washington’un Reagan döneminde silahlandırmaya başladığı «kontralar» ise aynı hikâyenin yeni bir bölümü oldu.

Somoza hanedanı neden bu kadar uzun sürdü

Somoza hanedanı neden daha önce yıkılmadı diye sorulursa, cevap basit: ona kimse dokunmadı. Örneğin Washington her yıl sansüre ve hileli seçimlere göz yumdu. Üstelik Nikaragua’da her memurun aileye bağlı olduğu, Muhafız’ın her subayının klanın işinden pay aldığı bir sistem işliyordu. Bu yüzden rejim yalnızca korkuya değil, açgözlülüğe de dayanıyordu.

Dikkat edin, bu şemayı bugün tanımak kolay. «Güvenilir» bir adam seçilir, ona silah ve para verilir; insan haklarını da ancak kontrolden çıktığında hatırlarlar. Böylece Somoza hanedanı bir istisna değil, bir örnektir. Benzer mantık Nikaragua’da dolar diplomasisi yazımda da görülüyor.

Hiçbir şey değişmedi: eleştirinin ötesindeki müttefikler

Ortak seçimi hâlâ değerlere değil çıkarlara dayanıyor. Sözcükler değişti: «komünizm karşıtlığı» yerine artık «narko-terörle mücadele» ve «güvenlik» var, ama ilke aynı: rahat bir diktatör, rahatsız edici bir demokrattan iyidir.

Yemen, 2018. 9 Ağustos’ta Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyonun Dahyan’da bir okul servisine yaptığı hava saldırısı en az 29 çocuğu öldürdü. CNN’in aktardığına göre bomba Amerikan yapımıydı.

Mısır. Kahire, siyasi mahkûmlara yönelik eleştirilere rağmen her yıl ABD’den yaklaşık 1,3 milyar dolar askerî yardım alıyor.

Venezuela, 2019. ABD ve elliden fazla ülke Juan Guaidó’yu «geçici başkan» olarak tanıdı. Hükümetini 2022–2023’te kendi destekçileri feshetti.

Honduras, 2025. Seçimlerden önce Trump, ABD’de kokain kaçakçılığından hüküm giymiş eski başkan Juan Orlando Hernández’i affetti ve adayı Nasry Asfura’yı destekledi. Bugünün Somoza’sı Muhafız üniforması giymiyor, ama mantık aynı.

Somoza hanedanı, bir Amerikan işgalinin yarattığı diktatörlüğe 43 yıllık Amerikan desteğidir. Ona son veren Washington değil, halk ayaklanması oldu. Komşu ülkelerdeki benzer yöntemleri 1911’de Honduras ve El Salvador yazılarımda inceledim.