1909 Zelaya’nın Devrilmesi: ABD, bankalar ve madenler uğruna başına buyruk bir Nikaragua başkanını nasıl bertaraf etti

Zelaya’nın devrilmesi, 1909’da Amerika Birleşik Devletleri’nin bağımsız davranmaya cüret eden Nikaragua Başkanı José Santos Zelaya’dan nasıl kurtulduğunun hikâyesidir. Washington Atlantik kıyısındaki bir isyanı destekledi, Nikaragua ile diplomatik ilişkileri kesti ve isyancılar kaybetmesin diye deniz piyadeleri çıkardı. Bu arada ayaklanmanın parası bir Amerikan madencilik şirketinin muhasebecisinden geldi. Bir yıl sonra bu muhasebeci ülkenin başkanı olacaktı.

Zelaya’yı idealize etmiyorum. Sert bir yöneticiydi, muhalifleri hapse atıyordu ve komşularının işlerine karışıyordu; bunu Nikaragua-Honduras savaşı yazımda anlatmıştım. Ama dürüst olalım: ABD onu hiç de bunun için devirmedi. Bölgede Washington’a itaat eden yeterince diktatör vardı ve onlara kimse dokunmuyordu.

Washington Zelaya’dan neden hoşlanmadı

Zelaya, Nikaragua’yı 1893’ten beri yönetiyordu. Demiryolları, okullar ve telgraf hatları yaptırdı, kiliseyi devletten ayırdı. Ayrıca 1894’te, daha önce İngilizlerin ve Amerikalı tüccarların hüküm sürdüğü Moskito Kıyısı’nı Nikaragua’ya geri verdi. Başka bir deyişle kendi ülkesinde efendi olmak isteyen bir milliyetçiydi.

Sorunlar tam burada başladı. Birincisi, Zelaya yabancı şirketlerin vergi ödemesini ve imtiyazlara uymasını talep ediyor, Amerikan kereste firması Emery ile dava ediyordu. İkincisi, ABD Panama’yı seçtikten sonra Washington’da Zelaya’nın Nikaragua kanalının haklarını Japonya ya da Almanya’ya teklif edeceği söylentileri dolaştı. Üçüncüsü, 1909’da Amerikalı değil İngiliz bankerlerden büyük bir kredi aldı. Yeni “dolar diplomasisi”ni ilan eden Taft yönetimi için bu neredeyse hakaretti.

Nikaragua’da çıkarları olan bir dışişleri bakanı

Taft’ın dışişleri bakanı, Pittsburgh’lu eski bir şirket avukatı Philander Knox’tu. Ve işte bir tesadüf: Nikaragua’daki başlıca Amerikan işletmelerinden biri, yine Pittsburgh parasıyla bağlantılı altın madeni şirketi La Luz y Los Ángeles’ti. Tarihçiler Knox’un sahipleriyle bağlarına birden fazla kez dikkat çekti. Üstelik darbenin başlıca finansörü olacak kişi tam da bu şirketin sekreter-muhasebecisi Adolfo Díaz’dı.

Bluefields isyanı: Zelaya’nın devrilmesi başlıyor

10 Ekim 1909’da Atlantik kıyısı valisi Juan José Estrada, Bluefields’te isyan çıkardı. Ona muhafazakâr Emiliano Chamorro ve aynı Adolfo Díaz katıldı. Yaygın verilere göre Díaz devrime yaklaşık 600 bin dolar yatırdı, oysa şirkette yılda kabaca bin dolar kazanıyordu. Mütevazı bir muhasebecinin bu parayı nereden bulduğunu tahmin etmek zor değil.

Bu arada isyancıların saflarında Amerikalı paralı askerler savaşıyordu. Kasım ayında Zelaya’nın birlikleri bunlardan ikisini, Lee Roy Cannon ile Leonard Groce’u, San Juan Nehri’nde bir hükümet vapurunu havaya uçurmaya çalışırken yakaladı. İkisi de yargılanıp kurşuna dizildi. Elbette bu acımasız bir cezaydı. Ancak bu adamların başkasının iç savaşında savaşmak için kendi iradeleriyle geldiğini unutmayalım.

Knox notası

Washington için kurşuna dizme mükemmel bir bahaneydi. 1 Aralık 1909’da Knox, Nikaragua maslahatgüzarına sonradan “Knox notası” denecek bir nota gönderdi. Notada Zelaya rejimini “Nikaragua tarihinde bir leke” olarak niteledi, diplomatik ilişkileri kesti ve devrimin Nikaragualıların “çoğunluğunun iradesini” temsil ettiğini ilan etti. Başka bir deyişle ABD hükümeti resmen isyancıların yanında yer aldı.

Bu arada Meksika darbeyi yumuşatmaya çalıştı ve Başkan Porfirio Díaz arabuluculuk önerdi. Ama Washington’un arabulucuya ihtiyacı yoktu. Üstelik aynı yıllarda Amerikalı paralı askerler ve muz patronları komşu Honduras’ta da at oynatıyordu; orada 1911’de “Noel darbesi”ni düzenleyeceklerdi. Böylece Zelaya’nın devrilmesi daha geniş bir kampanyanın parçasıydı: Orta Amerika Amerikan parası için güvenli hâle getirilmeliydi. Yarım yüzyıl önce Amerikalı filibusterler de aşağı yukarı böyle düşünüyordu; yalnızca şimdi özel ordular yerine Dışişleri Bakanlığı iş görüyordu.

Zelaya’nın devrilmesi nasıl tamamlandı

Zelaya Amerika’ya karşı direnemeyeceğini anladı. Aralık 1909’da istifa etti ve bir Meksika gambotuyla Meksika’ya kaçtı. Kongre liberal José Madriz’i başkan seçti, ama Washington onu da tanımadı. Ne de olsa Madriz aynı partiden biriydi, ABD’nin ihtiyacı yeni bir liberal değil, “kendi” adamıydı.

1910 baharında Madriz’in birlikleri isyancıları neredeyse ezmiş ve Bluefields’e yaklaşmıştı. İşte o zaman Binbaşı Smedley Butler komutasındaki Amerikan deniz piyadeleri karaya çıktı. Amerikalılar kenti hükümet birliklerinin savaşmasının yasak olduğu bir “tarafsız bölge” ilan etti. Ayrıca ABD Donanması hükümetin limanı abluka etmesine izin vermedi; böylece isyancılar gümrük parasını ve silahı rahatça alıyordu. Sonuç olarak Ağustos 1910’da Madriz düştü ve Estrada Managua’ya girdi.

Butler daha sonra “kapitalizm için bir gangster” olduğunu ve “Brown Brothers bankacılık evi için Nikaragua’yı temizlemeye” yardım ettiğini itiraf etti. Daha kesin söylemek zor. Yeni rejime sonra ne olduğunu Nikaragua’da dolar diplomasisi yazımda anlatıyorum. Amerikalılar bu ülkeye daha önce de karışmıştı — William Walker‘ı hatırlayın — ve iki yıl sonra Nikaragua’nın uzun işgali başlayacaktı. Zelaya’nın biyografisi Vikipedi makalesinde var.

Hiçbir şey değişmedi: başına buyruk başkanlar bugün de bertaraf ediliyor

Zelaya’nın devrilmesinin çok eski zamanlara ait olduğunu düşünüyorsanız haberlere bakın. Yöntem aynı kaldı: istenmeyen lideri suçlu ilan et, düşmanlarını destekle, sonra ordu gönder. Yalnızca sözler değişti. “Tarihte bir leke” yerine artık “narkoterörist”, “çoğunluğun iradesi” yerine “halkın kurtuluşu” deniyor.

Venezuela, 2025–2026. Önce Washington Nicolás Maduro’nun başına konan ödülü 50 milyon dolara çıkardı ve onu bir kartelin başı olarak adlandırdı. Sonra Venezuela açıklarında bir donanma topladı. Ve 3 Ocak 2026’da Amerikalılar Karakas’ı bombaladı ve Maduro’yu bir amfibi saldırı gemisiyle ABD’ye götürdü. Ardından Trump, bir zamanlar Nikaragua’daki Amerikan şirketleri gibi, Venezuela petrolüne “tam erişim” talep etti.

İran, Şubat 2026. 28 Şubat’ta Amerikan ve İsrail saldırıları İran’ın yüce lideri Ali Hamaney’i öldürdü. Trump bu sırada İranlıları “kaderlerini ellerine almaya”, yani kendi iktidarlarını devirmeye çağırdı. Knox notası da ne de olsa devrimin “halkın iradesini” ifade ettiğini ilan ediyordu.

Kolombiya, Ekim 2025. Başkan Gustavo Petro, Karayipler’deki Amerikan tekne saldırılarını eleştirdi. Karşılığında Trump ona “uyuşturucu baronu” dedi ve ABD Hazinesi Petro ile ailesine yaptırım uyguladı. Müttefik bir ülkenin meşru seçilmiş başkanı, itiraz ettiği için cezalandırıldı.

Zelaya’nın devrilmesi bunun nasıl işlediğini gösterdi: rahatsız edici lider kötü adam ilan edilir, yerine rahat biri konur. Yüz yıldan fazla geçti ve tek değişen şu: Binbaşı Butler yerine özel kuvvetler, nota yerine sosyal medya paylaşımı var.